Hayot tasodiflarga to'la. Kim bilandir yaqin qadrdon tutinishingiz ba'zan oddiy voqealarga bog'liq bo'lib qoladi. Ko'ngil ko'ngilga, fe'l fe'lga mos kelib, keyinchalik o'sha inson bilan munosabatlaringiz do'stu birodarlikka aylanib ketadi.
Shu ma'noda, aytish mumkinki, men bugungi kunda nafaqat Xorazm viloyati, balki respublikamizda yetuk olim sifatida tanilgan Komiljon Durdiyev bilan tasodif tufayli tanishib qolganman. U kishining ulkan bilim salohiyati, qat'iyati kaminada kuchli taassurot qoldirgan.
O'tgan asrning 80-yillari oxirlarida Qo'shko'pir tumani O'rtayop qishlog'idagi jamoa xo'jaligining hisobot yig'ilishida qatnashishimga to'g'ri kelgan. Ushbu yig'ilish paxta yetishtirish, ekin maydonlarini yanada kengaytirish masalalariga bag'ishlangan edi. Yig'ilishni boshqarayotgan tuman rahbari yerlarni kengaytirish uchun xo'jalikdagi ko'llar va ularning atroflarini surib, tekislab, ko'llarning bir qismini ko'mib, o'zlashtirishni va o'sha yerga paxta ekish taklifini o'rtaga tashladi.
Zalga avval og'ir sukunat cho'kdi. Keyin bir-ikki xushomadgo'y chiqib, “Yoshulli, gapingiz to'g'ri, ishga kirishamiz”, deyishdi. Shu payt kutilmaganda sipo kiyingan, ko'zlari chaqnab turgan bir yigit o'rnidan turib, so'z so'radi. Hamma o'girilib, unga qaradi. “Ruxsat” degan ishoradan so'ng yigit gapira boshladi:
— To'g'ri, paxta yetishtirishni ko'paytirishimiz kerak, lekin ko'llarni yo'qotish evaziga emas. Necha ming yillardan beri saqlanib kelayotgan ko'llarni yo'qotsak, tabiatga zarar yetkazgan bo'lamiz, qolaversa, sho'r yerni o'zlashtirib, hosil beradigan qilguncha dehqonning ona suti og'ziga keladi. Yana bir fikr: birinchidan, bu ko'llar qishloq iqlimini mo''tadillashtirishda muhim ahamiyatga ega. Ikkinchidan, ko'llarni yo'qotsak, u yerdagi hasharotlar ekin yerlarimizga o'tadi. Natijada zararkunandalarga qarshi kimyoviy dorilarni kamaytirish o'rniga ko'proq sepishimizga to'g'ri keladi. Bu jihatdan xo'jaliklar katta zarar ko'radi. Menimcha, ko'llarni saqlab qolib, u yerda baliqchilik va o'rdakchilikni rivojlantirish mumkin.
Bu fikrlardan so'ng yangi rahbar o'ylanib qoldi va zaldagi shivir-shivirlar ta'sir qildimi, yig'ilganlarga bir-bir nazar tashladi. Keyin esa: “Ovozga qo'yamiz…”, dedi.
Ko'pchilik taklif kiritgan yigitning fikrini ma'qulladi. Shundan so'ng bir-ikki mutaxassis, jumladan, men ham uning takliflarini ma'qulladik. Bu — Komiljon Durdiyev bilan ilk tanishuvimiz edi. Uni tumandagi ko'pchilik rahbarlar tanib qoldi. Dadilligi, to'g'ri fikrlashi barchaga ma'qul kelgan edi.
Komiljon bilan keyinchalik, to'g'rirog'i, yozda g'o'za parvarishining qizg'in davrida uchrashdik. O'sha yili dalalarni ildizqirqar tunlam zararlay boshlagandi. Bundan xabar topgan viloyat rahbari Qo'shko'pirga keldi. Jamoa xo'jaliklarida ushbu hasharotga qarshi kurash ishlarini kuzatmoqchi bo'ldi. Uni O'rtayop qishlog'iga olib borishdi. Viloyat rahbari g'o'za oralab borarkan, tunlamga qarshi yangi kultivatsiya qilingan dalada goh-gohida g'o'za tuplari orasida atay qoldirilgan olapo'ta, ituzum, pechak singari begona o'tlarni ko'rib, buning sababini so'radi. Shunda xo'jalik rahbari “Bu entomolog agronomimiz Komiljon Durdiyevning tajriba maydoni. Begona o'tlar ildizqirqar tunlam uchun yem hisoblanadi. Aks holda bu hasharot g'o'zani sirtdan yeb nobud qiladi. Mana, ko'ring, olapo'tani yeb tamom qilgan”, deb begona o'tni rahbarlarga ko'rsatdi. “Manavi ituzum ham yem uchun qo'yilgan” deb, uch-to'rt metr naridagi begona o'tni ko'rsatdi. “Bularga ham ildizidan, ham ustidan qiron keltirayapmiz”, dedi.
— O'sha agronomingizni bu yerga oldiring, — deb buyurdi viloyat rahbari.
U Komiljon Durdiyevni iliq kutib olib, oldin oilaviy ahvolini surishtirdi, keyin hasharotlarni yo'qotish chora-tadbirlari bo'yicha olib borayotgan ishlari bilan qiziqdi.
— Zararli hasharotlarning ham xuddi barcha tirik jonzotlar singari sevimli yemishlari bo'ladi, biz shundan foydalanib ularni yo'qotishga harakat qilyapmiz, yoshulli, — dedi Komiljon Durdiyev.
Keyin rahbarlar uning qaerda o'qiganini so'rashdi. U 1972 yilda Toshkent qishloq xo'jaligi instituti (hozirgi Toshkent davlat agrar universiteti)ni tamomlagani, ayni paytda O'rta Osiyo o'simliklarni himoya qilish ilmiy tekshirish institutida aspiranturada sirtdan o'qiyotganini aytdi. Viloyat rahbari bundan mamnun bo'ldi. Xayrlasharkan, uning o'zi va oilasiga sihat-salomatlik, ilmiy ishlariga muvaffaqiyat tiladi.
Oradan bir hafta o'tgach, uni jamoa a'zolari xo'jalikka rais qilib saylashdi. Komiljon Durdiyev raislikka saylangach, ishni jamoa xo'jaligiga biolaboratoriya qurishdan boshladi. Bu viloyatda qurilib ishga tushirilgan ilk biolaboratoriya edi. Laboratoriya ishi uchun barcha sharoitlarni yaratib berdi. Shaxsan o'zi har kuni bir marta kelib, laboratoriya faoliyati bilan tanishib yurdi. Dastlabki yildan boshlab, jamoa xo'jaliklarining deyarli barcha dalalari biolaboratoriya mahsulotlari orqali ishlovdan o'tkazildi. Bu esa zararli kimyoviy mahsulotlarning cheklanishiga olib keldi. Xo'jalik bu bilan ikki karra yutdi. Birinchidan, mablag' tejaldi. Ikkinchidan, insonlarga yetishi mumkin bo'lgan zararlarning oldi olindi. Ko'llar atrofida baliqchilik xo'jaliklari tashkil qilindi va ular foyda keltira boshladi. Komiljon Durdiyev viloyatda o'z hayotini qishloq xo'jaligini yuksaltirishga bag'ishlagan dastlabki olimlardan biri bo'ldi, desak yanglishmaymiz.
Komiljon 1950 yilda Qo'shko'pir tumanining O'rtayop qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan. Bolaligidan tuproq ko'chalarda o'ynab, ko'llarning bo'yidagi go'zallikdan hayratlanib o'sgan. Dala ishlarida ota-onasiga ko'makchi bo'lgan. Ekinlarning o'sishi, paxta yetishtirish sir-asrorlarini puxta o'rgangan.
Bo'lg'usi olim maktabda ham, institutda ham a'lo baholarga o'qidi. O'qishni tugallagach, uchastka agronomi, entomolog agronom kabi vazifalarda ishladi. Aspiranturani tugallagach, ilmiy ishga qo'l urdi. Nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilib, qishloq xo'jaligi fanlari nomzodi ilmiy darajasini oldi.
Har gal uning kamtarligi, bilimdonligi va samimiyligiga qoyil qolardim. U nomzodlikni yoqlagandan keyin ham tinib-tinchimas edi. Ish orasida G'o'za qator oralariga ishlov berish va don ekinlarini ekishga tayyorlashga ixtisoslashgan uskuna yaratdi.
Keyinchlik ko'pchilikdan “Qum yerlarda uy-joy qursak, termitlar ko'payib, zarar yetkazmoqda”, degan gap-so'zlarni eshitdi. Ayniqsa, qadimiy qal'alarga ham bundan zarar yetayotgan edi. Holatga tomoshabin bo'lib turmasdan, Ma'mun akademiyasi qoshida tashkil etilgan “Termitlar tarqalishining oldini olish va ularga qarshi kurash choralari” komissiyasi tarkibiga kirib, tajribalar o'tkaza boshladi. Ularning erishgan yutuqlarida Komiljonning ham o'ziga xos xizmatlari bor, albatta.
Olim o'z ilmiy ishlari bilan g'o'za agrobiotsennozidagi zararli organizmlar bioekologiyasini o'rganishda O'zbekiston va Quyi Amudaryo mintaqasida ildizqirqar tunlamlarga qarshi kurashish usullarini takomillashtirish ishlariga ulkan hissa qo'shdi.
Shuningdek, olim vohaning eng noyob mevasi bo'lgan oq tutni nobud qilmay yig'ib-terib olishning tejamkor usuli va mevani quyoshda quritish texnologiyasini yaratdi.
U hozir ham faol harakatda. Urganch davlat universiteti va Xiva shahridagi agrobiznes kollejida yoshlarga ta'lim berish bilan bir qatorda, bo'sh vaqtlarini tajriba maydonlarida o'tkazadi. Izlanadi, yoshlarga o'z bilganlarini o'rgatadi.
Komiljon Durdiyev yuqoridagilar bilan cheklanib qolmaydi. U o'zi yashayotgan “Adolat” mahallasi “Keksalar maslahati” guruhining faol a'zosi sifatida “mahalla yettiligi”ga ko'kalamzorlashtirish va obodonlashtirish ishlarida hamisha bosh-qoshdir.
Yashil makonlar yaratish, tabiatni asrab-avaylash yo'lida hamisha jon kuydiradi. Ezgu ishlari bilan barchaga ibrat va namuna bo'lib kelayotgan qadrdonim, faol nuroniyga mustahkam salomatlik tilab, kelgusida ham bugungidek bardam va shaxdam holda yurishini tilab qolaman.
Sultonnazir O'rozmetov,
“Nuroniy” jamg'armasi
Qo'shko'pir tumani
bo'limi raisi.