Ҳаёт тасодифларга тўла. Ким биландир яқин қадрдон тутинишингиз баъзан оддий воқеаларга боғлиқ бўлиб қолади. Кўнгил кўнгилга, феъл феълга мос келиб, кейинчалик ўша инсон билан муносабатларингиз дўсту биродарликка айланиб кетади.
Шу маънода, айтиш мумкинки, мен бугунги кунда нафақат Хоразм вилояти, балки республикамизда етук олим сифатида танилган Комилжон Дурдиев билан тасодиф туфайли танишиб қолганман. У кишининг улкан билим салоҳияти, қатъияти каминада кучли таассурот қолдирган.
Ўтган асрнинг 80-йиллари охирларида Қўшкўпир тумани Ўртаёп қишлоғидаги жамоа хўжалигининг ҳисобот йиғилишида қатнашишимга тўғри келган. Ушбу йиғилиш пахта етиштириш, экин майдонларини янада кенгайтириш масалаларига бағишланган эди. Йиғилишни бошқараётган туман раҳбари ерларни кенгайтириш учун хўжаликдаги кўллар ва уларнинг атрофларини суриб, текислаб, кўлларнинг бир қисмини кўмиб, ўзлаштиришни ва ўша ерга пахта экиш таклифини ўртага ташлади.
Залга аввал оғир сукунат чўкди. Кейин бир-икки хушомадгўй чиқиб, “Ёшулли, гапингиз тўғри, ишга киришамиз”, дейишди. Шу пайт кутилмаганда сипо кийинган, кўзлари чақнаб турган бир йигит ўрнидан туриб, сўз сўради. Ҳамма ўгирилиб, унга қаради. “Рухсат” деган ишорадан сўнг йигит гапира бошлади:
— Тўғри, пахта етиштиришни кўпайтиришимиз керак, лекин кўлларни йўқотиш эвазига эмас. Неча минг йиллардан бери сақланиб келаётган кўлларни йўқотсак, табиатга зарар етказган бўламиз, қолаверса, шўр ерни ўзлаштириб, ҳосил берадиган қилгунча деҳқоннинг она сути оғзига келади. Яна бир фикр: биринчидан, бу кўллар қишлоқ иқлимини мўътадиллаштиришда муҳим аҳамиятга эга. Иккинчидан, кўлларни йўқотсак, у ердаги ҳашаротлар экин ерларимизга ўтади. Натижада зараркунандаларга қарши кимёвий дориларни камайтириш ўрнига кўпроқ сепишимизга тўғри келади. Бу жиҳатдан хўжаликлар катта зарар кўради. Менимча, кўлларни сақлаб қолиб, у ерда балиқчилик ва ўрдакчиликни ривожлантириш мумкин.
Бу фикрлардан сўнг янги раҳбар ўйланиб қолди ва залдаги шивир-шивирлар таъсир қилдими, йиғилганларга бир-бир назар ташлади. Кейин эса: “Овозга қўямиз…”, деди.
Кўпчилик таклиф киритган йигитнинг фикрини маъқуллади. Шундан сўнг бир-икки мутахассис, жумладан, мен ҳам унинг таклифларини маъқулладик. Бу — Комилжон Дурдиев билан илк танишувимиз эди. Уни тумандаги кўпчилик раҳбарлар таниб қолди. Дадиллиги, тўғри фикрлаши барчага маъқул келган эди.
Комилжон билан кейинчалик, тўғрироғи, ёзда ғўза парваришининг қизғин даврида учрашдик. Ўша йили далаларни илдизқирқар тунлам зарарлай бошлаганди. Бундан хабар топган вилоят раҳбари Қўшкўпирга келди. Жамоа хўжаликларида ушбу ҳашаротга қарши кураш ишларини кузатмоқчи бўлди. Уни Ўртаёп қишлоғига олиб боришди. Вилоят раҳбари ғўза оралаб бораркан, тунламга қарши янги культивация қилинган далада гоҳ-гоҳида ғўза туплари орасида атай қолдирилган олапўта, итузум, печак сингари бегона ўтларни кўриб, бунинг сабабини сўради. Шунда хўжалик раҳбари “Бу энтомолог агрономимиз Комилжон Дурдиевнинг тажриба майдони. Бегона ўтлар илдизқирқар тунлам учун ем ҳисобланади. Акс ҳолда бу ҳашарот ғўзани сиртдан еб нобуд қилади. Мана, кўринг, олапўтани еб тамом қилган”, деб бегона ўтни раҳбарларга кўрсатди. “Манави итузум ҳам ем учун қўйилган” деб, уч-тўрт метр наридаги бегона ўтни кўрсатди. “Буларга ҳам илдизидан, ҳам устидан қирон келтираяпмиз”, деди.
— Ўша агрономингизни бу ерга олдиринг, — деб буюрди вилоят раҳбари.
У Комилжон Дурдиевни илиқ кутиб олиб, олдин оилавий аҳволини суриштирди, кейин ҳашаротларни йўқотиш чора-тадбирлари бўйича олиб бораётган ишлари билан қизиқди.
— Зарарли ҳашаротларнинг ҳам худди барча тирик жонзотлар сингари севимли емишлари бўлади, биз шундан фойдаланиб уларни йўқотишга ҳаракат қиляпмиз, ёшулли, — деди Комилжон Дурдиев.
Кейин раҳбарлар унинг қаерда ўқиганини сўрашди. У 1972 йилда Тошкент қишлоқ хўжалиги институти (ҳозирги Тошкент давлат аграр университети)ни тамомлагани, айни пайтда Ўрта Осиё ўсимликларни ҳимоя қилиш илмий текшириш институтида аспирантурада сиртдан ўқиётганини айтди. Вилоят раҳбари бундан мамнун бўлди. Хайрлашаркан, унинг ўзи ва оиласига сиҳат-саломатлик, илмий ишларига муваффақият тилади.
Орадан бир ҳафта ўтгач, уни жамоа аъзолари хўжаликка раис қилиб сайлашди. Комилжон Дурдиев раисликка сайлангач, ишни жамоа хўжалигига биолаборатория қуришдан бошлади. Бу вилоятда қурилиб ишга туширилган илк биолаборатория эди. Лаборатория иши учун барча шароитларни яратиб берди. Шахсан ўзи ҳар куни бир марта келиб, лаборатория фаолияти билан танишиб юрди. Дастлабки йилдан бошлаб, жамоа хўжаликларининг деярли барча далалари биолаборатория маҳсулотлари орқали ишловдан ўтказилди. Бу эса зарарли кимёвий маҳсулотларнинг чекланишига олиб келди. Хўжалик бу билан икки карра ютди. Биринчидан, маблағ тежалди. Иккинчидан, инсонларга етиши мумкин бўлган зарарларнинг олди олинди. Кўллар атрофида балиқчилик хўжаликлари ташкил қилинди ва улар фойда келтира бошлади. Комилжон Дурдиев вилоятда ўз ҳаётини қишлоқ хўжалигини юксалтиришга бағишлаган дастлабки олимлардан бири бўлди, десак янглишмаймиз.
Комилжон 1950 йилда Қўшкўпир туманининг Ўртаёп қишлоғида деҳқон оиласида туғилган. Болалигидан тупроқ кўчаларда ўйнаб, кўлларнинг бўйидаги гўзалликдан ҳайратланиб ўсган. Дала ишларида ота-онасига кўмакчи бўлган. Экинларнинг ўсиши, пахта етиштириш сир-асрорларини пухта ўрганган.
Бўлғуси олим мактабда ҳам, институтда ҳам аъло баҳоларга ўқиди. Ўқишни тугаллагач, участка агрономи, энтомолог агроном каби вазифаларда ишлади. Аспирантурани тугаллагач, илмий ишга қўл урди. Номзодлик диссертациясини муваффақиятли ҳимоя қилиб, қишлоқ хўжалиги фанлари номзоди илмий даражасини олди.
Ҳар гал унинг камтарлиги, билимдонлиги ва самимийлигига қойил қолардим. У номзодликни ёқлагандан кейин ҳам тиниб-тинчимас эди. Иш орасида Ғўза қатор ораларига ишлов бериш ва дон экинларини экишга тайёрлашга ихтисослашган ускуна яратди.
Кейинчлик кўпчиликдан “Қум ерларда уй-жой қурсак, термитлар кўпайиб, зарар етказмоқда”, деган гап-сўзларни эшитди. Айниқса, қадимий қалъаларга ҳам бундан зарар етаётган эди. Ҳолатга томошабин бўлиб турмасдан, Маъмун академияси қошида ташкил этилган “Термитлар тарқалишининг олдини олиш ва уларга қарши кураш чоралари” комиссияси таркибига кириб, тажрибалар ўтказа бошлади. Уларнинг эришган ютуқларида Комилжоннинг ҳам ўзига хос хизматлари бор, албатта.
Олим ўз илмий ишлари билан ғўза агробиоценнозидаги зарарли организмлар биоэкологиясини ўрганишда Ўзбекистон ва Қуйи Амударё минтақасида илдизқирқар тунламларга қарши курашиш усулларини такомиллаштириш ишларига улкан ҳисса қўшди.
Шунингдек, олим воҳанинг энг ноёб меваси бўлган оқ тутни нобуд қилмай йиғиб-териб олишнинг тежамкор усули ва мевани қуёшда қуритиш технологиясини яратди.
У ҳозир ҳам фаол ҳаракатда. Урганч давлат университети ва Хива шаҳридаги агробизнес коллежида ёшларга таълим бериш билан бир қаторда, бўш вақтларини тажриба майдонларида ўтказади. Изланади, ёшларга ўз билганларини ўргатади.
Комилжон Дурдиев юқоридагилар билан чекланиб қолмайди. У ўзи яшаётган “Адолат” маҳалласи “Кексалар маслаҳати” гуруҳининг фаол аъзоси сифатида “маҳалла еттилиги”га кўкаламзорлаштириш ва ободонлаштириш ишларида ҳамиша бош-қошдир.
Яшил маконлар яратиш, табиатни асраб-авайлаш йўлида ҳамиша жон куйдиради. Эзгу ишлари билан барчага ибрат ва намуна бўлиб келаётган қадрдоним, фаол нуронийга мустаҳкам саломатлик тилаб, келгусида ҳам бугунгидек бардам ва шахдам ҳолда юришини тилаб қоламан.
Султонназир Ўрозметов,
“Нуроний” жамғармаси
Қўшкўпир тумани
бўлими раиси.