Unda davlat va jamiyat ishtiroki qanday bo'lishi kerak?
Statistika ma'lumotlariga ko'ra, dunyoda har yili millionlab insonlar aynan noto'g'ri ovqatlanish va uning oqibatida kelib chiqadigan kasalliklardan aziyat chekadi.
Xo'sh, biz aslida qanday ovqatlanyapmiz? Tanamiz yetarlicha quvvat olyaptimi yoki insonlar oshqozonni shunchaki aldash bilan kifoyalanmoqdami?
Ko'cha taomlari (fast-fud) va yarim tayyor mahsulotlar jozibador ko'rinishi, mazasi bilan e'tiborni tortishi mumkin. Biroq shirinliklar va yog'li taomlar ortida katta xavf yashirin ekanini, xususan, tarkibida haddan tashqari ko'p shakar, tuz va transyog'lar bo'lgan mahsulotlar qisqa muddatli to'qlik va qoniqish hissini bersa-da, vaqt o'tgani sari organizmni ich-ichdan yemirishini inobatga olsak, noto'g'ri ovqatlanish faqatgina ortiqcha vazn muammosi bilan chegaralanib qolmaydi. Balki doimiy charchoq, stress, xotira pasayishi va yurak-qon tomir tizimidagi jiddiy muammolarga olib keladi.
Inson organizmi o'ziga xos murakkab mexanizm bo'lib, u zarur vitaminlar, minerallar bilan boyitilishi lozim.
Aslini olganda, noto'g'ri ovqatlanish tushunchasi ancha keng. Sog'lom turmush tarziga muvofiq kelmaydigan iste'mol mahsulotlaridan tashqari, ovqatlanish tartibining yo'qolishi, masalan, kun bo'yi och yurib, kechqurun me'yordan ortiq yeyish; choy, kofe yoki gazli ichimliklarni oddiy toza suvdan ustun qo'yish, shuningdek, tez ozish maqsadida organizmni muhim ozuqalardan butunlay mahrum qilish kabi noto'g'ri yondashuvlar salomatlikka jiddiy xavf tug'diradi hamda kundalik hayotda noqulayliklarni keltirib chiqaradi.
Sog'lom ovqatlanish, bu —iqtisodiy barqarorlik va millat genofondi bilan bevosita bog'liq keng qamrovli tushuncha. Yurak-qon tomir kasalliklari, qandli diabet va semizlik kabi muammolarning asosiy ildizi aynan noto'g'ri ovqatlanishga borib taqaladi. Aholi sog'lom ovqatlansa, davlat sog'liqni saqlash tizimi (shifoxonalar, bepul dorilar, operatsiyalar)ga ajratadigan milliardlab mablag'larini iqtisod qiladi. Mehnat unumdorligi oshadi, sog'lom ishchi kuchi ko'proq mahsulot yaratadi, kamroq kasallik ta'tiliga chiqadi. Shuningdek, aholi o'rtasida sog'lom turmush tarzining madaniyat darajasiga ko'tarilishi moliyaviy tomondangina emas, balki mamlakatlarning harbiy, ijtimoiy salohiyati bilan ham bevosita bog'liqdir.
Mazkur muammoga yechim sifatida sog'lom ovqatlanish, sport bilan shug'ullanish va muntazam jismoniy harakat qilishni katta-yu kichikning odat tarziga aylantirish, buning uchun muayyan loyihalar doirasida aholini rag'batlantirish ijobiy natija beradi. Bugungi bozorda eng arzon kaloriya — fast-fud, gazli ichimliklar tarkibidagi shakar, oq un va transyog'lardir. Sog'lom mahsulotlar (baliq, sifatli go'sht, toza zaytun yog'i, mavsumdan tashqari mevalar) esa nisbatan qimmatroq.
Mazkur jihatlarni inobatga olgan holda mamlakatimizda aholi o'rtasida “Sog'lom hayot sari 5000/10000 qadam” loyihalari yo'lga qo'yilgan. Qishloq xo'jaligi mahsulotlari narxlari muntazam nazorat qilib borilmoqda. Iste'mol mahsulotlarining qiymati barobarida uning sifatiga ham — polizdan — dasturxongacha bo'lgan jarayon qat'iy nazoratga olinishi, sifat darajasining oshib borishiga jiddiy e'tibor qaratilmoqda. Biroq davlat har bir shaxsning iste'mol madaniyatini shakllantirishni to'liq nazoratga ololmaydi. Bu, avvalo, insonning shaxsiy tanlovi bo'lib, salomatligiga kishining shaxsan o'zi javobgar ekanini anglatadi.
Jahonda sog'lom ovqatlanish va aholi salomatligi bo'yicha bir nechta davlatlar yetakchilik qilsa-da, ular ichida tizimli yondashuvi bilan Yaponiya va Skandinaviya davlatlari (xususan, Finlandiya) ajralib turadi. Yaponiya dunyoda semizlik darajasi eng past — atigi 4 foiz va umr ko'rish darajasi eng yuqori davlatlardan biridir. Uning muvaffaqiyat siri shundaki, mamlakatda sog'lom ovqatlanish shunchaki tavsiya emas, balki bog'chadan boshlab o'rgatiladigan majburiy fandir. Qolaversa, maktablarda shokuiku dasturi (ovqatlanish madaniyati bo'yicha ta'lim) amalga tatbiq etilgan bo'lib, u muvozanatlashgan, mavsumiy ingredientlardan tarkib topgan ovqatlarni, ongli ovqatlanish odatlarini o'z ichiga oladi. Bolalarga yarim tayyor mahsulotlar berilmaydi. Taomlar mahalliy mahsulotlardan, yangi baliq va sabzavotlardan joyida tayyorlanadi. Yaponiyada “Metabo” qonuniga asosan, davlat kompaniyalar va mahalliy hokimiyatlarga 40 yoshdan 74 yoshgacha bo'lgan xodimlarning bel aylanasini yillik tibbiy ko'rikdan o'tkazishni majburiy qilib qo'ygan. Agar xodimlar o'rtasida semizlik ko'payib ketsa, o'sha kompaniya davlatga jarima (qo'shimcha soliq) to'laydi. Shuning uchun kompaniyalar xodimlarning sport bilan shug'ullanishi va sog'lom ovqatlanishiga sharoit yaratadi.
Finlandiya 1970 yillarda yurak kasalliklari bo'yicha dunyoda yetakchi edi. “Shimoliy Kareliya loyihasi” boshlangach, tuz va sariyog' iste'moli me'yori qat'iylashdi. Non mahsulotlariga majburiy ravishda foydali donlar qo'shish talabi qo'yildi. Natijada, mamlakatda yurak xastaliklaridan o'lim darajasi 80 foizga kamaydi.
Ko'rinadiki, sog'lom ovqatlanishni targ'ib qilish, bu —kelajakka tikilgan investitsiyadir. Chunki bugun sog'lom yegulikka ajratilgan mablag'lar, ertaga tibbiyotdagi yirik xarajatlarning oldini olishi mumkin. Qolaversa, tanamiz bizga omonat. Uni sifatsiz, sun'iy taomlar bilan to'ldirishga emas, balki sog'lom va foydali mahsulotlar bilan quvvatlantirishga odatlanishimiz zarur. Zero, sog'lom ovqatlanish faqat jismnigina emas, balki ruhiy salomatlik, kognitiv faoliyat va fikrlar tiniqlashuviga ham yordam beradi.
Janaroy Alimbayeva.