18 may — Muzeylar kuni
Yurtimiz tarixidan so'ylovchi maskan — zomin o'lkashunoslik muzeyidagi mavjud eksponatlarni kuzatar ekanmiz, yurtimiz tarixi, ajdodlarimiz turmush tarzi ko'z oldimizga keladi.
Zomin qadimda Samarqand, Toshkent va Farg'ona kabi yirik shaharlarni bir-biri bilan bog'lovchi savdo yo'lida joylashgan, bu uning obod va farovon manzil sifatida yuksalishiga imkon tug'dirgan. Tuman hududidan topilib, hozirgi vaqtda Zomin tarixiy o'lkashunoslik muzeyida saqlanayotgan turli-tuman eksponatlar ham shuni ko'rsatib turibdi. Madaniyat maskani dastlab Jizzax viloyati o'lkashunoslik muzeyining tarix bo'limi sifatida tashkil etilgan. 1996 yil 18 mayda, ya'ni Xalqaro muzeylar kunida alohida dargoh sifatida o'z eshiklarini ochgan. Muzey binosi madaniy meros ob'yekti sifatida davlat muhofazasiga olingan, binoning o'zi ham tarixiy ahamiyatga ega.
Dastlab 500 ta eksponat bilan ish boshlagan muzeyda hozir 5000 dan ortiq buyum saqlanmoqda. Amaliy san'at, arxeologiya, kandakorlik va etnografiya bo'limlari bir-birini mazmunan to'ldiradi. Qadimiy kitoblar, kulollik va duradgorlik mahsulotlari, ko'hna Zomin ko'prigi va Zomin qal'asi maketlari, kuvi, o'g'ir, omoch, dazmol, fonus, egar, charx va shunga o'xshash uy-ro'zg'or buyumlari tomoshabinni qiziqtirib qo'yadi. Arxeologik topilmalar sizni turli davrlarga yetaklaydi.
Muzey bir necha bo'limdan iborat: arxeologiya, numizmatika, etnografiya va xalq amaliy san'ati, tasviriy san'at, tabiat…
Ularning har birida o'lka tarixidan so'zlovchi eksponatlar joy olgan. Zomin vohasining ajoyib tabiati, madaniyati, o'ziga xos urf-odatlari, ko'p asrlik o'tmishi moddiy va yozma manbalarda qayd etilgan.
Zomin vohasi qadimiy va buyuk davlatlardan biri Ustrushona tarkibidagi eng katta maskanlardan biri bo'lib, ushbu davlat IV-V asrlarda paydo bo'lgan. Ustrushonada davlat tili so'g'd tili bo'lib, aholi zardushtiylik diniga sig'ingan. Zomin qadimda Sarsanda, Susanda, Sabza nomlari bilan atalgan. Arab jug'rofiy olimlari Havqal va Muqaddasning X asrdagi ma'lumotlariga ko'ra, Zomin arablar Turonni istilo qilmasdan ilgari ham bo'lgan va o'z ahamiyati jihatidan Ustrushonada eng yirik shaharlardan biri hisoblangan. Aholisi qadimdan savdo-sotiq, hunarmandchilik, kandakorlik, kashtachilik, zardo'zlik, to'quvchilik bilan shug'ullangan.
Ekspozitsiya zalidagi asosiy qism eksponatlari Samarqand arxeologiya instituti arxeologi Aleksey Gritsin tomonidan qazilma ishlari natijasida topilgan. Bular V asrdan XII asrgacha bo'lgan davrlarga oid sopol buyumlar — ko'zalar, xumcha, chorvadorlar suv idishlari, piyola, murg'obi, sopol tovoq, shamdon kabilardir. Bu buyumlarning har biri uy-ro'zg'orda o'z o'rniga ega bo'lgan va ularni aholining, asosan, quyi tabaqa vakillari ishlatgan. Qadimda sopoldan yasalgan suv quvurlarini yer ostiga ko'mib, suvni bir joydan ikkinchi joyga toza va sof o'tkazish uchun foydalanilgan.
Shoh va shoir Zahiriddin Muhammad Bobur “Boburnoma” asarida bu zamin, uning kentlari, mulki va tabiati xususida bir qator ma'lumotlar keltirib o'tgan. Abu Rayhon Beruniy “Qonuni Mas'udiy” asarida Zominni beshinchi iqlim shaharlari qatorida ko'rsatgan. Ekspozitsiya zalida Arja qishlog'i hududida joylashgan To'rtko'ltepa shahristoni tasviri tushirilgan stendlar joy olgan.
Numizmatika bo'limida voha hududidan topilgan tangalar qo'yilgan. Eksponatlarning asosiy qismi somoniylar, qoraxoniylar hamda temuriylar davriga oid tangalardir. Ushbu davr tangalari san'atkorona did bilan ishlangan suratlari, yozuvlarning mohirona joylashtirilgani bilan ajralib turadi. Tangalarni ko'zdan kechirib, Ustrushona ustalarining badiiy mahoratiga tahsinlar o'qimay iloj yo'q. Ular yumaloq shaklda, qaysi davrda, kim tomonidan zarb etilgani arab harflari bilan yozilgan. Etnografiya bo'limida qadimgi ayollar kiyimlari, zeb-ziynatlari, uy-ro'zg'or buyumlari jamlangan. Rangba-rang matoga ishlangan naqsh namunalari Zomin ayollariga xos bo'lgan chuqur madaniyat va ma'naviyatdan so'ylaydi.
Eksponatlarga boy kandakorlik bo'limi ham muzeyga tashrif buyuruvchilarning e'tiboriga sazovor bo'lib kelmoqda. Bu bo'limda misdan yasalgan buyumlar, XVII asrga oid oftoba va samovar, mis lagan, XV-XVII asrlarga oid temir choynak, piyola, kosalar bor. Mis va bronzadan yasalgan idishlar qadimda o'ziga to'q boy va zodagon oilalar xonadonlarida ko'proq ishlatilgan bo'lib, oddiy xalq sopoldan yasalgan uy-ro'zg'or buyumlaridan foydalangan.
Devorlarda maftunkor Zomin tabiati, “Qizil kitob”ga kiritilgan noyob o'simliklar, parrandalar, sudralib yuruvchilar oilasiga mansub bo'lgan hayvonot olami aks etgan suratlar osilgan. Zomin vohasida uchraydigan dorivor giyohlar, gullar, o'simliklar dunyosi tomoshabinlarni tabiatni sevish va asrab-avaylashga chorlaydi.
Muzeydagi osoriatiqalar bilan tanishar ekansiz, ko'ngilni bir his tog'lar kabi yuksaltiradi: bu bizning tariximiz, o'tmishimiz, kechmishimiz. Bobolar, momolar, ajdodlarimiz tarixi. Ha, biz ana shunday — tomirlari toshlarni yorib, kelajakka bo'y ko'rsatgan, asrlar silsilasi yengolmagan, yiqolmagan darajada kuchli, qadim va buyuk xalqmiz.
Asolat AHMADQULOVA tayyorladi.