Har ulfatning o'z hangomasi bor, deganlaridek, shoir, yozuvchilar yig'ilib qolsa, bahs-munozara ko'pincha So'z ustida ketadi. Negaki, bizni binokor desa, g'ishtimiz, dehqon desa, dalamiz, g'avvos desa, ummonimiz, uchuvchi desa, osmonimiz — So'z. Dunyoda qancha ijodkor bo'lsa, shuncha tafakkur tarzi, shakllangan ko'zqarash bor. Ayniqsa, So'zdek rangin, murakkab, serqirra mavzu ustida gap ketganda, fikrlarning bir joydan chiqishi qiyin. Har kimda bir nuqtai nazar va har nuqtai nazarda bir haqiqat bo'ladi.
Yaqinda shunday bahslardan biri mahkama so'zi haqida bo'ldi. Bir tomon mahkama hukm chiqariladigan joy, ya'ni sud, eski zamonda qozixona shunday atalgan, desa, ikkinchi tomon, hukm so'zidan hokimiyat kelib chiqqani, hukumat idorasi mahkama bo'lishini dalillab, e'tiroz bildirdi. Birinchi tomonning mahkamaga berish, mahkamaga tortish kabi dalillariga har ishning o'z mahkamasi bor, degan ibora qarshi qo'yilib, bu so'zning idora ma'nosiga urg'u berildi. Bu fikr ko'pchilikka maqbul bo'ldi.
O'sha suhbatda men asrning muhokama asri ekani, bahsu muhokamaning esa buyuk hikmat ekanini o'ylab, yayrab o'tirdim. Asliyatga qaytishning ko'lamli jarayonida zangin va rangin ona tilimiz faol ishtirok etayotganidan quvondim. Barcha darajadagi mahkamalarning faqat hukm chiqaruvchi dargoh emas, balki muhokama dargohiga, tafakkur va mashvarat maskaniga aylanayotgani haqiqatdir. Zeroki, hokimu hukmu hakamu hukumat muhokamaga o'zakdosh, hikmat daraxti ham shu ildizdan unib chiqqan…
Ijodkorlar bahsi odatda qizg'in, qiziqarli kechadi. Turli hangomalar o'rtaga tushadi. So'zni telba-teskari ishlatganlarning mazammati, tarjimadagi ba'zi ajabtovurliklar hangomasi bahsga yengil ruh beradi. Talashib-tortishsak ham kulib, yayrab qaytamiz. Lekin tilshunos olimlar bilan tortishuv juda mushkul ish. Arab, fors tillarini suv qilib ichib yuborgan tadqiqotchilar so'zning eng chuqur ildiziga yetib, asliyatni mahkam tutib oladilar. Dunyo xatoga to'lib ketganidan jonfig'on bo'ladilar. Rishton emas, Roshidon; Buvayda emas, Bibi Ubayda; arava emas, aroba deb yozish va aytishni talab qiladilar. Ulamolar, fuzalolar deyish savodsizlik, inson huquqlari emas, haqlari deyish kerak, chunki ulamo, fuzalo, huquq olim, fozil, haq so'zlarining ko'pligi deb qizishadilar. Ayniqsa, axborotlar so'zini eshitsalar bormi, sochlari tik bo'ladi. Haqiqatan ham, xabarning jam'i — axbor. Axborotga aylanib yana bir ko'plik qo'shimchasi ortdi. Axborotlar desak endi xabar uchta lardan lorsillagan bo'ladi…
Biz ilmu ijod ahli qancha talashib-tortishmaylik, bir fikrda hammamiz yakdilmiz: til yolg'iz mutaxassislarning mulki, xususiy tomorqasi emas. Uni boyitish, go'zal qilish, xas-xashaklardan tozalab borish — umumxalq ishidir. Men ham shu buyuk xazinaning bitta bahramandi sifatida So'z haqida ko'ngil so'zlarimni aytib, siz, aziz mushtariylarni bahsga chorlamoqchi bo'ldim.
Bir pas necha daqiqa?
Bolalikdagi she'riy mashqlarimning birida, shabboda, to'xta bir pas, deb yozgan ekanman. Devoriy gazeta muharriri, o'zbek adabiy tilida bir pas degan so'z yo'q, bir nafas deyish kerak, deb o'zi qizil qalam bilan to'g'rilab qo'ygan.
Ko'p yillar o'tib Navoiyning “Layli va Majnun”ida shunday baytni ko'rdim:
Bir pos chu tundin o'tdi ul xayl,
Tushluq tushi qildi uyqug'a mayl.
Lug'atlarga qaradim. Pos — tunning sakkizdan biri, deb sharhlanibdi. Demak, taxminan bir soatga teng tungi muddat — pos, bir soatlik tungi soqchi — posbon, ruscha chasovoy ma'nosidagi atama bo'lib chiqdi.
Ajabki, o'z so'zimiz bo'lgan pos jahon kezib, yana o'zimizga post shaklida, qo'riqlanadigan joy, soqchining o'rni hamda lavozim ma'nolarini olib qaytibdi.
Pos — o'zimizning so'z, deb xato aytmadim. Asli forscha yoki arabcha o'zakka ega bo'lgan, asrlar davomida tilimiz tarkibida yashab bizga xizmat qilayotgan so'zlar ham, albatta, o'z so'zlarimizdir.
Xuddi shunday, rus, mojar, arab, tojik va boshqa tillarda xizmat qilayotgan o'zbek so'zlari ham hozirgi egalariga buyursin.
Biz bir pas deb ishlatadigan pos — jaydari so'zimizning jahon sahnida topgan yuksak martabasi kechagi chopqillab yurgan bo'z bolaning askar bo'lib, harbiy kiyimda viqor bilan qaytganini eslatadi.
Demak, o'zbekning bir pasi bir soat bo'lar ekan. Gapimni bir pasda tugataman, degan so'zning ma'nosini o'zingiz tushunavering.
Fuqarolar deyish to'g'rimi?
Bamisoli ulamo, fuzalo olimu fozilning ko'plik shakli bo'lganidek, fuqaro ham faqirlar, ya'ni kambag'allar, yo'qsillar demakdir. Qoidaga ko'ra, fuqaroga ham lar qo'shish xato bo'ladi.
Ilmiy, mantiqiy nuqtai nazardan ham, shaklu mazmun jihatdan ham bu huquqiy atama ustida turli bahslar yuradi.
Lekin zamon ko'zi bilan qarasak, fuqaro ham mehnatkash atamasi bilan qismatdosh ekan. Har ikki so'z majruhlik, tubanlik, baxtsizlik chohidan ozod bo'lib, qadr-qimmat minbariga yuksalibdilar.
Shunday kamol topgan so'zlarga duch kelganimda, o'zbekning so'zi — o'zbekning o'zi, degan fikr ko'nglimdan o'tadi.
Qadim zamonlarda Misr sultonlari asirlikka olib o'z mulkiga aylantirgan, ya'ni mamluk qilgan askarlar vaqt kelib sultonlarni qulatgani, besh yuz yil Misrda hukm surgani tarixdan ma'lum. Aslida qul ma'nosini anglatuvchi mamluk Mamluklar saltanati bo'lib, sohiblik maqomini olgan edi.
Kelib chiqishi faqir bo'lgan fuqaroning bugungi sohiblik maqomi, yurt egasi darajasiga ko'tarilgani ana shu tarixni eslatadi. Farq shuki, fuqaro hozirgi maqomga qadamba-qadam ko'tarilgan. Faqirlik — tobelikka, tobelik darajama-daraja yuqorilab, avval xojaning fuqarosi, so'ng amiru sultonning, bora-bora mamlakatning fuqarosi qadar yetib kelgan.
XIX asr boshlarida Qo'qonda yashab ijod etgan o'z zamonining malik ush-shuarosi bo'lgan Fazliyning: “Senga arz etar fuqarolaring”, — degan so'zlari bor. Bu g'azalga shoir Vola bog'lagan muxammas “Bozurgoniy” kuyiga solib hali-hamon aytiladi. Demak, bundan ikki asr avval fuqaro amirlikka tobe inson ma'nosida ishlatilgan va fuqarolar shakli ham mavjud bo'lgan.
Bugun endi fuqaro so'zi juldur to'nini yechib, zamonaviy libosda qad ko'targan. Bir qo'li bilan ruscha grajdanin, ikkinchi qo'l bilan inglizcha sitizen so'zlarini mahkam ushlab, dunyo sahnida mag'rur turibdi.
Zotan, grajdanin ham, sitizen ham o'zlarining avvalgi shaharlik degan ma'nolarini allaqachon tark etganlar.
“Ziyouz.uz”dan olindi.