…Oybek 1943 yil 7 aprelda Ikkinchi jahon urushi haqidagi “Quyosh qoraymas” romanini yoza boshladi. Gazetalardan ko'p materiallar yig'di. Yuqorida aytib o'tganimdek, uch oydan ortiq frontni oralab, urush so'qmoqlarida kezib, Maskav bo'sag'alarida jon olib, jon berayotgan o'zbek, qozoq, rus, ukrain jangchilari ila suhbatlashib, ularning kayfiyatlari, fe'l-atvorlari, kahramonliklarini mushohada etdi. Urush to'xtashi ila Stalingradga birga bordik; yemirilgan, kuygan, xaroba qishloq va shaharlarni, ag'darilgan, yaralangan dalalarni ko'rdik. Safardan qaytgach, sog'-salomat davrida romanning dastlabki 302 sahifasini o'z qo'li ila yozdi. Lekin turli sabablarga ko'ra, asarni o'sha davrda tugata olmadi. Sekin-asta sog'aya boshlagach, u romanning qolgan qismini menga aytib turdi, men yozdim.
Oybek o'sha kezlarda mening ishdan kelishimni oshiqib kutardi. “Ovqatlan, choy ich, yozamiz. Miyamda hammasi tayyor, taxtlangan, tezroq aytib bersam”, — der edi u shoshib.
Men ikki-uch soat davomida yozaman. Keyin: “Bas, Oybek, charchadingiz!” — deyman. “Yo'q, charchamadim, yana jinday sabr qil”, — deydi u. “Sizga ko'p ishlamoq mumkin emas”,— desam, quloq solmaydi.
Xullas, roman 1957 yili tamomlandi, 1959 yilda esa nashr etildi. Kechikmay rus tiliga ham tarjima etildi. Oybek orada she'rlar, mayda ilmiy maqolalar, “Bobom” dostoni, “Bolalik” qissasi, hatto Pokiston xalqi hayotidan hikoya qiluvchi “Nur qidirib” qissasini ham yozib tugatdi.
Oybek “Bolalik” (“Bolalik xotiralarim”) qissasini 1943 yil iyunida boshlab qo'ygan va 12 sahifasinigina yozgan ekan. Xastalik davrida yana shu asar ustida ishlab, uni 1963 yili kitob shaklida nashr etdi. Qissa rus va ukrain tillariga ham tarjima etildi, Hamza nomidagi davlat mukofotiga sazovor bo'ldi.
“Nur qidirib” kissasi ustidagi ish 1950 yil 9 fevralda boshlangan. Oybek dastlab asarning 143 sahifasini yozdi, keyin uni xastalik davrida tamomladi. Asar 1958 yili o'zbek tilida, 1959 yilda esa ruscha tarjimada bosilib chikdi.
“Alisherning yoshligi” (“Bola Alisher”) qissasi ham naq shunday boshlanib, 50-yillar oxirida tamomlandi. Vafotidan so'ng, 1976 yilda nashrdan chiqdi.
Yuqorida tilga olingan asarlarning barchasi Oybekning sog' vaqtida rejalangan va boshlangan edi. Ammo uning butun vaqti va kuchi akademiya hamda Yozuvchilar uyushmasida sarf bo'lganligi sababli ular o'z vaqtida tamomlanmay qolgan. Oybek bularni xastalik paytida so'l qo'li bilan yozishga urindi yo menga aytib turdi.
Oybekning xastalik yillarida yozgan asarlarining o'zi bir talay. Buni ko'rib, uning do'stlari, ayniqsa, hayratlanar va: “Oybek sog' yozuvchilardan ko'ra ham samarali ishlamoqda”, deb suyunar edilar.
Oybek esa qachon tuzalaman, deb juda xafa bo'lardi. Men: “Sabr qiling, sog'lig'ingizning shunchalik tuzalib qolganiga shukr qiling”, deb uni ovutishga tirishar edim.
… Oybek 17 yil davomida og'ir xastalik ila mardona kurashdi. Men uning kundalik kayfiyatini, tilagini, umidini ko'rib bordim; birga his qildim, birga qadam bosdim.
O'g'illar katta bo'lib qolishdi. Uy torlik qila boshlagani uchun hovlining to'riga pishiq g'ishtdan ikki qavatli uy qurdik. Endi pulimiz ham yetarli, do'konlarda qurilish materiallari ham serob, qiynalmadik. Shiplarni ganchlab, sharafalar bilan ko'rkamgina uy qurib oldik. Tabiblar ham Oybek oftobro'y uyda yashasin, deb maslahat bergan edilar. Bu ham yangi uy qurishimizning sabablaridan biri bo'ldi. Oybek, men va kichik o'g'limiz Suyunbek 1958 yilda shu yangi uyga ko'chib o'tdik.
Shu yili Toshkentda Osiyo va Afrika yozuvchilarining birinchi konferensiyasi o'tishi mo'ljallanganligi sababli, biz uyni shoshilinch ravishda qurib tugatgan edik.
Konferensiyaga kelgan mehmonlar orasida N.S.Tixonovga o'xshash Oybekning yaqin do'stlari, pokistonlik Fayz Ahmad Fayz, shoir Hofiz, Iroq va Jazoyirdan, Nepal va boshqa mamlakatlardan kelgan yozuvchilar bor edilar. Oybek hali tuzalib ketmagan bo'lsa-da, konferensiya ishida ishtirok etdi, so'ng Toshkentga kelgan mehmonlar sharafiga katta ziyofat berdi. Ziyofatda qamoqxonadan endigina bo'shagan Fayz Ahmad Fayz ham ishtirok etdi. Men unga Oybekning “Nur qidirib” qissasini hadya etar ekanman, asardagi Muhammad Jamol obrazi uning jangovar hayoti asosida yaratilganini aytdim. U xursand bo'lib, asarni pushtu tiliga tarjima qilajaklarini aytdi.
1958 yil dekabrida Oybek Maskavga, Oliy Sovet sessiyasiga boradigan bo'ldi. Men bu safar uni Omonbek bilan jo'natdim.
31 dekabr kuni Omonbek to'satdan telefon qilib qoldi:
— Oyi, zinhor ko'rqmang! Dadam operatsiya bo'ldi… Ko'r ichak. …Operatsiya yaxshi o'tdi… Kayfiyati, ahvoli yaxshi… Kelishingizni kutaman, — dedi u.
Men o'sha zamoni aeroportga chiqdim. Samolyot kech soat 10 larda Maskavga kelib ko'ndi. Erta bilan Omonbek meni Kreml kasalxonasiga boshlab bordi. Yuragim xapriqishini bosolmayman — tezroq Oybekni ko'rishga shoshaman. U bo'lsa, mendan arazlabdi; go'yo birga kelmaganim, Omonbek bilan jo'natganim uchun ko'r ichagi og'rigan, operatsiya bo'lgan va qiynalgan emish.
Ma'lum bo'lishicha, Oybek deputat do'st-yorlari bilan sessiya tamom bo'lmasidan poezdga bilet olganlar. Obid Sodiqov bilan Habib Abdullayev esa biletlarni topshirib, ikki kundan keyin poezdda ketishni maslahat kilibdilar. “Birga ketamiz, poezdda ko'pchilik bo'lib ketsak, zerikmaymiz”, — debdilar. O'sha kunning ertasi Oybekning tobi qochib qolibdi. Doktorlar oshiqich ravishda operatsiya qilish lozimligini aytib, kasalxonaga olib ketibdilar. Operatsiya ikki soatu 15 daqiqa davom etibdi. Oybekning ko'r ichagi yiringlab, yorilib ketgan ekan. Agar Oybek ikki kun ilgari poezdga chiqqanida, yo'lda biror vrach uning hayotini saqlab qololmagan bo'lardi.
Men Oybekka tushuntirdim: “Yaxshiki, men kelmaganman. Agar men bo'lganimda, o'rtoqlaringizning gapiga qarab, biletlarni topshirib o'tirmasdim. “Yangi yilga bolalar oldiga boraylik”, deb quti-quti konfet, pechenyelarni ko'tarib, yo'lga sudragan bo'lardim sizni. Ko'r ichak xastaligi hazil gap emas. Poezdda og'riq boshlanar ekan, xudo ko'rsatmasin, vagonda yomon bo'lardingiz. Qutqarish qiyin bo'lardi. Baxtimiz bor ekan, Maskavda bo'libdi, bu voqea”, dedim.
Oybekning quloq ham solgisi kelmadi. Yuzini o'girib oldi. Men uning yuzini, peshonasini silab, qayta-qayta gapirdim, tushuntirdim:
— Xafa bo'lmang! Xursand bo'lib yoting! Shunda tezroq sog'ayasiz. Bir falokatdan qutulibsiz, — dedim.
Uning chehrasi sekin-sekin ochilib, kayfiyati tuzuk bo'la bordi.
…Oybek kasalxonada ikki oy yotgach, uni Maskav atrofidagi “Borovixi” sanatoriysiga o'tkazdilar. Biz Omonbek ikkovimiz Toshkentga jo'nadik. Oybek bir oydan so'ng sog'ayib, uyga qaytdi.
1959 yilning may oyida Omonbekning to'yini o'tkazdik. U Hamid Olimjon va Zulfiyaning qizi Hulkarga uylandi. To'y katta bo'ldi: qarindosh-urug'lar, oshna-og'aynilar ko'p emasmi, ular bir necha kun davomida kelib, kelin-kuyovni, bizni qutlab ketdilar.
…O'sha paytlarda Markazqo'mning birinchi kotibi Sharof Rashidov bo'lib, u ba'zan-ba'zan Oybekning sog'lig'idan, ahvolidan xabar olgani kelib turar edi. Bir kuni suhbatlashib o'tirganimizda, Sharof aka Oybekka Xitoyga borishni tavsiya qildi. “Xitoyda igna bilan davolash yo'li mavjud, balki u Sizga yordam berib qolar”, — dedi. Sharof akaning bu fikri bizga juda ma'qul bo'ldi. Sarkotibning o'zi tez orada yo'l qog'ozlarini ham to'g'rilab berdi. Bu 1960 yil edi. Biz to'g'ri Pekinga qarab yo'l oldik. To'qqiz kun davomida poezdda yurar ekanmiz, ayniqsa, Boyko'l atrofidagi go'zal manzaralarni ko'rib, qalbimiz sururga to'ldi. Pekinga yetib kelishimiz bilan Sovet vakolatxonasiga borib, bosh vakil bilan tanishib, so'zlashdik. Vakolatxonaning yangi qurilgan binosi katta, keng va ko'rkam edi.
Xitoyda mo''tabar yoshdagi chollarni “lov” der ekanlar. Pekinda to'rt nafar lov tabib bor ekan. Bular Mao Szedunni ham davolashar ekan. Shulardan biri — Yon lov Oybekni igna bilan davoladi. U har kuni oltin ignalarni Oybekning qo'llariga, umurtqasiga, bo'yniga qadaydi.
Men bu manzaraga hatto qaragani ham qo'rqaman, Oybek esa chidab, kulib o'tiradi, ixlos ila davolanadi.
Bizga Pekin shifoxonalarining biridan palata ajratgan edilar. Oybek shu palatada yotib davolanadi. Men har kuni Pekin ko'chalarini aylanib kelaman. Shahardagi markaziy ko'chalardan biri Vanfuzi bo'lib, unda joylashgan kichkinagina bir do'konda Sovet Ittifoqida chiqadigan gazeta va jurnallar sotilar ekan. Men har kuni shahar aylanib, bir dasta gazeta va jurnallar keltiraman va Oybekka o'qib beraman. Zerikkan paytlarimizda shu nashrlar jonimizga oro kiradi.
— Gapir, Zarifa, — deydi Oybek karavatda o'tirib. Men o'tgan-ketgan, qachondir o'qigan yoki buvimdan eshitganlarimni, Turkistonga ruslar kelganida, bir lashkarboshi butun Iqon qishlog'i ahlini bir kechada Toshkentga ko'chirib yuborganini, bu quvg'indilar karvonida olti yashar buvimning ham bo'lganini, ularning Toshkentda kechgan hayotini so'zlab beraman. Toshkent ham taslim bo'lganida, Iqon aholisining yana o'z yurtiga qaytib ketganini gapiraman.
Qo'qon xonligi ruslar tomonidan zabt etilganidan so'ng Xudoyorxonni Peterburgga olib ketishgan, uning oilasi esa Turkistonda qolgan. Shunda buvim xon oyim huzuriga borib, u bilan tanishgan. Oradan necha oymi, yilmi o'tgach, xon oyim Xudoyorxonning haramini tarqatib, kanizaklarni erga bergan, o'zi esa oilasini Toshkentga ko'chirib ketgan. Men bekorchilikdan Oybekka shu haqda eshitganlarimni hikoya qilaman. Navoiy, Fuzuliy g'azallarini yoddan o'qib beraman.
…Xitoy xalqi nihoyat kambag'al edi; yegan-ichganining tayini yo'q; o'tin yo'qligidan hatto uylarida choy ham qaynata olmasdilar. Ertalab ko'raman: ishga ketayotgan har bir kishining qo'ltig'ida, albatta, bittadan termosi bo'ladi. Kechqurun ishdan qaytishida suv keltiradi; yegani karam bilan guruch, xolos.
Ammo juda sabrli, zahmatkash xalq. Ko'chalardagi yo'lkalarni buzib, sabzi-piyoz ekishadi. Shifoxonadagi barcha xodimlar, hamshiralar, doktorlar shifoxona hovlisida ekin qilib, ish vaqtidan so'ng yer chopishadi, o'toq qilishadi, xastalar ovqati uchun sabzi-piyoz tayyorlashadi. Barining oyog'ida, hatto professorlarida ham lattadan kavush. “Taajjub qilmangiz, — deydilar bizga, — Xitoyda 750 million aholi yashaydi. Agar bir yilda ikki juftdan poyafzal kiysak, 1,5 milliard poyafzalga charm yetkazib bo'ladimi?” Balki ularning bu mulohazalari to'g'ridir…
…O'sha 1960 yilda Xitoy zohiran tinch ko'rinar edi. Biz olti oy davomida Pekinda bo'lishimiz mumkin edi, lekin juda zerikdik va uch oyni bazo'r o'tkazgach, ketmoqqa qaror qildik.
… Maskavda bizni Bekjon xotini Oynisa bilan kutib oldi.
Omonbek 1955 yili Maskav davlat dorilfununining tarix fakultetini bitirgach, Toshkent davlat dorilfununining aspiranturasida o'qib, nomzodlik dissertatsiyasini yokladi. Hozir u shu dorilfununda kafedra mudiri, dotsent. Uch qizi, bir o'g'li bor. Omonning xotini Hulkar — katta kelinim esa filologiya fanlari nomzodi, adabiyotshunos.
Bekjon Maskav davlat dorilfununi biologiya fakultetida tahsil ko'rib, aspiranturani ham shunda o'tdi, fan nomzodi ilmiy darajasini ham shunda oldi. Doktorlik dissertatsiyasini ham Maskavda yoqladi. Hozir u akademik, Davlat mukofotining laureati.
Gulrang Toshkent davlat dorilfununi Sharq fakultetining fors bo'limida o'qib, 1959 yili uni tugatdi. U arab tili va adabiyoti ila mashg'ul bo'ldi. Bag'dod dorilfu- nunida ham olti oy tahsil ko'rdi. U ham fan nomzodi, dotsent; Sharq fakultetida arab tilidan dars beradi. Ikki o'g'li va bir qizi bor. Qizi asal juda chiroyli she'rlar yozadi. She'rlari ko'nglidan shaloladay quyiladi, suyunaman. O'g'li Nozim esa kinorejissyor.
Kichik o'g'limiz Suyunbek kimyogar, polimer kimyosi bo'yicha mutaxassis edi. 1962 yili tahsilni tamomlab, aspiranturani o'tdi. Dorilfununning fizik-kimyo kafedrasida nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarini yoqladi. Xotini Dilbar — singlim Sharofatning kizi. Uning ilmiy kelajagi yanada umidli edi. Afsus, umri qisqa ekan. Ammo undan bir o'g'il va ikki qiz xotira bo'lib qolgan. Oynoz o'yin tushishni juda yaxshi ko'radi, bilmadim, balerina bo'ladimi u? O'zi nihoyat menga o'xshaydi, hamma taajjublanadi.
Biz Xitoydan qaytganimizda, oyim xasta edi: u qattiq shamollagan, og'ir yo'taladi. Kasalxonaga yotqizishdan boshqa iloj yo'q edi. Bir oy davolanganidan so'ng uni uyga oldik. Boyqish ikki hafta yotib, 76 yoshida vafot etdi. U hayotdan ko'z yumar ekan:
— Besh qizimni tashlab ketyapman, — dedi.
Bilasiz, biz — beshala kiz — hammamiz otasiz o'sdik. Oyim ham ona, ham ota mehrini berdi bizga. Endi biz butunlay yetim kolgan edik.
Mana, hozir onadan ayrilganimizga ham ko'p yil bo'ldi. Ammo yurakdagi dard, yara hanuz o'chmaydi. Onamning siymosi, xotirasi, so'zlari hamisha yodimda, ko'z o'ngimda turadi.
“Donolar o'tdilar…”
Oybekning boshi to'la fikr… xayol… Uning butun borlig'i, ulug' bir ummon singari, ko'piradi, qaynaydi, toshadi.
U she'rlar, dostonlar, romanlar yozishda davom etdi. “Alisherning yoshligi” (“Bola Alisher”) qissasi, “Ulug' yo'l” romani ustida ishladi.
U butun umri bo'yi Navoiy haqida o'yladi. Navoiy haqida yozdi. Uning bu satrlari bejiz bitilmagan:
Tarix so'qmoqlari izimdan cho'tir,
Har bir xok shivirlar: “Bir lahza o'tir…”
“Qushlar tili” piri — yurakda tilak”,
Izlaymen marvarid — qo'limda elak.
Oybek butun umri davomida ana shu elak bilan Navoiy olamidan marvaridlar terdi.
…Oradan necha yillar o'tdi, Oybek “Navoiy” romani uchun davlat mukofotini oldi, akademik bo'ldi, deputat bo'ldi… Zamon tinchidi, boshimizdan vahimali bulutlar ko'tarildi… Biz tashvishlardan qutuldik, ko'ngillarga tinchlik va orom to'ldi… Faqat yolg'iz qayg'umiz Oybekning xastaligi edi. U xafa bo'lsa, “Qayg'urmang, tuproq ustida yuribmiz, shuning o'zi baxt!” — der edim, hamisha. Shunda u “to'g'ri”, deganday, kulimsirab qo'yardi.
…Oybek juda kelishgan, ko'rkam, salobatli inson edi. Yuz va ko'zlarining ifodasidan ruhan boyligi, ichki dunyosining kengligi, aql-zakovati, go'zalligi va sofligi ko'rinib turardi. Buni rassomlar ham, haykaltaroshlar ham to'la ifoda eta olmadilar. Bu mukammal chehra faqat mening yuragimda kolgan…
Oybekning qoshlari aslo chimirilmas edi. Jahli chiqqanini faqat uning ko'zlaridan bilardik. U ishlab o'tirganda, peshonasida miyaga qarab ketgan tik bir tomiri o'qlog'idek qabarib turardi. Shu paytda u atrofda ro'y berayotgan hamma narsani tamom unutardi; u fikrlarini shunday teran ishlata bilardi. Uning o'zi ham hamisha: “Yurak konim bilan yozaman”, — derdi.
Haqiqatan, uning yurak qonlari fikrini sug'orar edi. Uning ijod jarayoni shunday nash'ali va o'ziga xos edi.
…Navoiyning 550 yilligi nishonlangan kunlarda Oybek bir necha kun va tunni bedor o'tkazib, yubiley tadbirlarining to'la amalga oshishi uchun sidqidildan, charchoq nimaligini bilmay ishlagan. Yubileyga taklif etilgan mehmonlar o'sha paytda Markazqo'm mehmonxonasida turganlar.
Bir kuni Oybek maskavlik yozuvchilar kiyinib olgunlariga qadar mehmonxonaning shinamgina yo'lagida ikki-uch daqiqa kutib qolibdi. Oradan bir necha daqiqa o'tgach, ular yasanib tushishsa, Oybek yumshoq divanda o'tirib, pinakka ketgan ekan. Shunda mehmonlar yubiley ziyofatiga tezlik bilan borishlari lozimligiga qaramay, Oybekning uyg'onishini kutibdilar, Konstantin Simonov:
— Tegmanglar! Oybek charchagan. Bir zumgina dam olsin! — degan ekan, shunda.
Nazarimda, aziz boshiga tushgan ming xil azoblardan, tinimsiz ishdan va ijoddan charchagan Oybek hozir o'lim to'shagida emas, balki o'sha yumshoq divanda hordiq olib yotardi.
— Bolalarim, tegmang adangizga! U hordiq olib yotibdi! U o'lmagan va aslo o'lmaydi!
Zarifa Saidnosirovaning
“Oybegim mening” asaridan
qisqartirib olindi.