Umar Xayyomning “Navro'znoma” asari uning tarixni, etnografiyani, xalq urf-odatlarini juda mukammal bilganligidan dalolat beradi. Biz bu asarda Navro'z bayrami bilan bog'liq bo'lgan juda ko'p odatlar, hodisalar, afsonalarga duch kelamiz.
Xojai hakim, davr faylasufi, malikul hukamo Umar ibn Ibrohim ul-Xayyom bunday deydi: “Men aql barkamolligi nuqtai nazaridan qaraganimda so'zdan mo''tabarroq va kalomdan buyukroq hech narsani topmadim, chunki undan afzalroq biror narsa bo'lganda edi, haq taolo payg'ambarga — sallollohu alayhi vasallamga o'sha narsa bilan murojaat qilgan bo'lardi. Arab tilida: “hayotda eng yaxshi suhbatdosh — kitob”— deyilgan. O'z so'ziga vafodor bir yaxshi do'stim mendan Navro'zning joriy etilganligining sababini tushuntirib berishni va qaysi podshoh tayin qilganini so'radi. Men iltimosni qabul qildim va unga buyukligi buyuk yordamida ushbuni insho etdim”. Albatta, hozirgi zamonda o'tayotgan Navro'z bayrami bilan Umar Xayyom tasvirlagan davrdagi Navro'z bayrami orasida katta farqlar mavjud.
Umar Xayyom bu risolada nafaqat etnograf, tarixchi, balki bilimdon tabib sifatida ham ko'rinadi. U inson organizmining fasldan faslga o'tganda o'zgarishini hisobga olib, eng kerakli tibbiy maslahatlarni beradi.
“Navro'znoma” juda ko'p foydali tomonlari bilan bugungi kunimiz uchun ham ahamiyatli asardir. Bu kitobda Navro'z haqidagi haqiqat, Ajam podshohlari davrida u qaysi kunda bo'lgani, qaysi podshoh joriy qilgani va nega uni nishonlashlari hamda podshohlarning boshqa odatlari, shuningdek, ularning barcha ishlarda tutgan yo'llari ko'rsatiladi.
Shuningdek, kitobda Navro'z bayramining tashkil qilinishiga sababchi bo'lgan omillar quyidagicha ifodalanadi. Asarda Umar Xayyom sabablarini quydagida keltiradi: 1. Navro'zning joriy qilinishi sababini aytsak, u shundan iboratki, Oftobning ikki aylanishi mavjud, ulardan biri quyidagicha: Oftob har uch yuz oltmish besh kunu kecha-kunduzning to'rtdan birida Hamal burjining birinchi daqiqasiga chiqib ketgan paytining o'zida yana qaytib keladi va har yili bu davr kamaya boradi. Jamshid bu kunni tushungandan keyin Navro'z deb atadi va bayram qilishni odatga aylantirdi. Podshohlar va boshqa odamlar ham uni qabul qildilar.
Aytishlaricha, birinchi Ajam podshosi Kayumars podshoh bo'lgandan keyin yilning kunlari va oylariga nom berishga hamda odamlar bilsin deb yilnoma joriy qilishga qaror qilgan. U tongda Oftob Hamal burjining avvalgi daqiqasiga kirgan kunni aniqlab, ajam mubadlarini yig'di va yil hisobini shu paytdan boshlashni buyurdi. Mubadlar yig'ildilar va yil hisobini shu paytdan boshlashni joriy qildilar.
Risolada yozilishicha, o'sha zamonning olimlari bo'lgan ajam mubadilarning aytishicha, buyuk va muborak Izid o'n ikki farishta yaratdi, ulardan to'rttasini ahramanlardan qo'riqlash uchun osmonga yubordi, to'rttasini ahramanlarni Qof tog'idan o'tkazmaslik uchun jahonning to'rt burchagiga yubordi, to'rtta farishtaga esa osmon va yerda yurib odamlardan ahramanlarni haydab turishni buyurdi. Ularning aytishicha, bu dunyo o'zga bir dunyoning ichida xuddi eski qasrdagi yangi uy kabi joylashgan va Izid nurdan oftobni yaratib, u bilan osmonu yerni parvarish qilgan.
…Deydilarki, buyuk va muborak Izid oftobning nurlari va keltiradigan foydasi hamma narsaga tegsin deb oftobga o'z joyidan qo'zg'alishni buyurganda, u Hamalning boshidan chiqib, zulmat nurdan ayrildi, kecha va kunduz paydo bo'ldi.
… Ajam podshohlari shu paytda Oftobni ulug'lash uchun, shuningdek, har kim bu kunni topa olmasligini hisobga olib, uni belgilab qo'ydilar, bayram joriy etdilar va hamma bu sanaga rioya qilsin degan maqsadda barchaga ma'lum qildilar. Deydilarki, Kayumars yil hisobining boshlanishi sifatida bu kunni joriy etganda, uch yuz oltmish besh kun ichida oftobning bir aylanib chiqishi ro'y beradigan quyosh yilini har biri o'ttiz kundan iborat o'n ikki oyga bo'ldi va ularni buyuk va muborak Izid dunyoga yuborgan o'n ikki farishta nomi bilan atadi. So'ngra, u uch yuz oltmish besh kunu kecha-kunduzning choragidan iborat ulug' davrni “ulug' yil” deb atadi va uni to'rt bo'lakka bo'ldi.
Katta yilning to'rt bo'lagi o'tganda katta Navro'z bo'ladi va dunyoning holati yangilanadi. Podshohlarning bir odati bor: yil boshida ular yaxshilikka fatvo berish va sanalarni belgilash hamda maishat uchun ma'lum marosimlar o'tkazishlari zarur. Kimki Navro'z kuni bayram qilib quvonsa, keyingi Navro'zgacha xurram bo'ladi va farog'atda yashaydi. Podshohlar uchun bu odatni olimlar belgilab berishgan.
Turkistonni Jayxun daryosidan to Chin va Mochingacha Turga, Rum yerini Salmga, Ajam va o'z taxtini — Erajga berdi. Shunday qilib Turkiston, Rum va Ajamning barcha podshohlarining kelib chiqishi bitta, bir-birlari bilan qarindoshdirlar, chunki ularning hammasi Afridun avlodidir. Shuning uchun barcha insonlar podshohlar sharafiga marosimlarni o'tkazishlari zarur, zero, ular Afridun urug'idandirlar. Uning zamonasi va Gushtaspgacha bo'lgan boshqa barcha podshohlarning zamonasi tugagandan so'ng, Gushtasp podshohligining o'ttizinchi yili o'tganda Zardo'sht paydo bo'ldi va gabr dinini olib keldi. Gushtasp uning dinini va ichimlik mayini qabul qildi. Afridun bayramidan o'sha paytgacha to'qqiz yuz qirq yil o'tdi. Oftob Aqrab burjiga kirganda, Gushtasp kabisa qilishga buyurdi va buning natijasida farvardinni Oftobning Saraton burjiga kirgandan boshlab bayram qilina boshlandi. Gushtasp Navro'zni ana shu kuni bayram qilish kerak, chunki Saraton — mehnat uchun saodatmand burj, dehqon va qorandalarga shu vaqtda o'lpon to'lashga imkon berish zarur, shunda ularga yengillik bo'ladi, deya bayramni shu kunga belgiladi. So'ngra, u, yillar ham aniq bo'lsin va odamlar o'z vaqtlarini sovuqda ham, issiqda ham bila olsinlar deb, har yuz yigirma yilda kabisa qilishga buyurdi. Bu odat to Zulqarnayn deb ataluvchi Iskandar Rumiy zamonasigacha davom etdi. Shu paytdan boshlab odamlar kabisani nishonlamay qo'ydilar va mazkur odat qaror topguncha nima ish qilgan bo'lsalar, o'shanday ishni qilaverdilar. Bu Ardasher Bobakon zamonasigacha davom etdi, u yana kabisani qaror toptirdi va katta bayram uyushtirdi. Bu haqda ahdnoma tuzdi va shu kunni Navro'z deb atadi.
Odamlar bu bayramni to No'shiravoni Odil zamonasigacha nishonladilar. Madoyin ayvoni bitganda No'shiravon Navro'z bayramini o'sha zamon odatlari bo'yicha o'tkazdi. Ammo u kabisani qaror toptirmadi. U Oftob aylanish davrining oxirida Saratonning birinchi kuniga yetmaguncha odamlar bu ishni qilmasinlar, toki Kayumars va Jamshidlarning ko'rsatmalari oradan ko'tarilsin, dedi. Shunday degandan so'ng kabisa qilmadilar. Bu Oftobni kuzatib turish va har yili Oftob Hamal burjiga kirganda Navro'zni bayram qilishni buyurgan Ma'mun zamonasigacha davom etdi. Shunday qilib “Zich-i Ma'muniy” tuzildi va shu paytgacha yil hisobini shu zich yordamida bajaradilar. Bu to Mutavakkil zamonasigacha davom etdi. Mutavakkilning Muhammad ibn Abdal-Malik degan vaziri bor edi, u Mutavakkilga o'rim solig'i shunday vaqtga to'g'ri kelyaptiki, uni amalga oshirish g'alla vaqtidan uzoq bo'layapti va bu odamlarni qiynayapti, Ajam podshohlarining odaticha, odamlar hosil yig'ilgandan keyin soliq to'lash paytida qiynalmaslik uchun yilni o'z o'rniga qaytarmoq maqsadida kabisa qiladilar, deb aytdi. Mutavakkil rozilik bildirib, kabisa qilishga buyurdi va Oftobni Saratondan farvardinga qaytardilar. Shundan keyin odamlar tinchlanib yana o'sha odatga rioya qila boshladilar.
Shundan keyin Seiston amiri Halaf ibn Ahmad boshqa kabisani joriy qildi. O'sha davrdan bizning zamongacha o'n olti kun farqlana boshladi. Saodatmand va din tayanchi Sulton Malikshoh bundan xabar topib eski kabisani joriy etish va yilni o'z joyiga qaytarishga buyurdi. Buning uchun o'sha zamondagi Xuroson olimlarini chaqirtirdi. Ular kuzatish uchun barcha ishlarni bajardilar — devorlar ko'tarishdi, usturlab o'rnatdilar va shunga o'xshash ishlarni amalga oshirib, Navro'zni farvardinga ko'chirdilar.
Umar Xayyomning “Navro'znoma” asari bilan tanishish asnosida yil oylarining o'sha davrdagi nomlari haqida ma'lumotlar olish mumkin. Masalan, “Farvardin oyi — “farvardin” — pahlaviycha so'z va uning ma'nosi aynan jannatlar bo'lib, bu oy o'simliklar o'sishining boshlanishidir. Bu oy Hamal burjiga oid. Binobarin, oyning boshidan to oxirigacha oftob shu burjda bo'ladi.
Urdbihisht oyi — bu oyni urd bihisht deb atadilar, bu oyda o'zining ko'karishi ila jannatmonanddir, urd pahlaviy tilida “monand” degani. Oftob bu oyda haqiqiy aylanishi bo'yicha Savr burjida bo'ladi. Bu oy bahorning o'rtasidir.
Xurdad oyi — odamlarni bug'doy, arpa va mevalar bilan boqadi. Oftob bu oyda javzo burjida bo'ladi.
Tir oyi — bu oyni “tir” atadilar, chunki bu oyda bug'doy, arpa va boshqa narsalarni taqsim qiladilar. Oftobning avji pasaya boshlaydi. Saraton burjida bo'ladi. Bu oy yoz oyining birinchisidir.
Murdod oyi — tuproq berdi, ya'ni unda yetilgan meva va sabzavotlarni berdi. Yana bu oyda havo tuproq to'zoniga o'xshaydi. Bu oy yoz o'rtasidir. Oftob Asad burjida bo'ladi.
Shahrivar oyi — bu oyni shahrivar deydilar, chunki bu daromad oyidir, ya'ni podshohlarning daromadlari shu oyga to'g'ri keladi. Bu oyda dehqonga o'lpon to'lash oson. Oftob Azro (Sunbula)da bo'ladi. Bu yozning oxirgi oyi.
Mehr oyi — bu oyni mehr deyishadi, chunki u insonlar o'rtasidagi do'stlik oyidir va pishgan barcha meva va boshqa narsalar hamda o'zlarining ulushlariga tekkanini birga baham ko'radilar. Oftob bu oyda Mezonda bo'ladi, ya'ni kuzning boshlanishidir.
Obon oyi, ya'ni bu oyda boshlangan yomg'irlardan suv ko'payadi va odamlar ekinlarini sug'oradilar. Oftob bu oyda Aqrabda bo'ladi.
Ozar oyi — pahlaviy tilida ozar “olov” deganidir. Bu oyda ob-havo soviy boshlaydi va olovga muhtojlik paydo bo'ladi, ya'ni bu olov oyidir. Oftob bu oyda Qavs burjida bo'ladi.
Day oyi — pahlaviy tilida “day” devni anglatadi. Bu oyni “day” deyishlariga sabab, u qahrli va bu oyda yer ko'karishdan yiroqdir. Oftob Jadida bo'ladi. Bu qishning birinchi oyi.
Bahman oyi — o'shanga o'xshagan, degani. Chunki bu oy o'sha day oyiga o'xshab sovuq va quruqdir. Oftob bu oyda Zuhal xonasida, dalvning jadi bilan tutash yerida bo'ladi.
Isfandarmuz oyi — bu oyni “isfandarmuz” deydilar, “isfand” pahlaviy tilida mevani anglatadi, bu oyda mevali daraxt va o'simliklar ko'kara boshlaydi. Oftob bu oyda oxirgi Hut burjiga yetib keladi.
… Umar Xayyom o'zining “Navro'znoma” asarini quyidagicha sodda, ravon tilda yakunlaydi: Navro'zning kelib chiqish tarixi mana shu. Bularning hammasini biz ajdodlarimizning kitoblaridan topdik va olimlardan eshitdik.