Andijondagi qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyi faoliyatidan
Tarixni, uning zamirida milliy o'zlikni anglash, ajdodlarning shonli hayotini, ular qoldirgan boy ma'naviy merosni o'rganish jamiyatni ma'naviy yuksaltirishda, milliy g'oyani mustahkamlashda, yosh avlodni vatanparvarlik va milliy qadriyatlarga hurmat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyatga ega.
O'zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 2017 yil 31 avgustda Toshkent shahridagi Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyiga tashrif buyurganida Andijonda ham, Qoraqalpog'istonda ham, Xorazmda ham, Qashqadaryoda ham, har bir viloyatning markazida yoki universitetlarning qoshida Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyining filiallarini ochishimiz kerak deb ta'kidlagan edi.
O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 22 noyabrdagi “O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Qatag'on qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va hududlardagi oliy ta'lim muassasalari tuzilmasida Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari to'g'risida”gi qarori asosida mamlakatimizdagi qator oliy o'quv yurtlari, shu jumladan, Zahiriddin Muhammad Bobur nomidagi Andijon davlat universiteti tuzilmasida ham “Qatag'on qurbonlari xotirasi” muzeyi barpo etilgan bo'lib, tarix fanlari doktori, professor Rustambek Shamsutdinov rahbarligida muzey jamoasi tomonidan qatag'on qurbonlari xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan keng ko'lamli ishlar va izlanishlar boshlab yuborildi.
Universitetning 1000 o'rinli yangi o'quv binosi birinchi qavatidan muzey uchun ajratilgan umumiy maydoni 741,8 mkv. joy to'liq kapital ta'mirdan chiqarilib, eksponat va ko'rgazmali vositalar uchun yangi va zamonaviy jihozlar hamda infokiosk, videoproektorlar kabi texnik vositalar, ekspozitsiya zallarining mikroiqlimini mo''tadillashtirib turuvchi sovitgich-isitgichli qurilmalar o'rnatildi. Ne-ne azoblarga solingan minglab ayanchli taqdirlar haqidagi eksponatlar, mash'um siyosat qurbonlari xotirasini abadiylashtirishga qaratilgan ma'lumotlar topilib, muzeyga joylashtirildi.
2018 yil 15 avgustda ochilgan mazkur muzey eksponatlari “Rossiya imperiyasi bosqini va mustamlaka istibdodiga qarshi kurash (1865-1917)”, “Andijonda mustamlaka boshqaruvining joriy etilishi. Jadidchilik harakati”, “Tergov xonasi. Gulag dahshatlari”, to'rtinchi bo'lim “Sovet hokimiyatining o'rnatilishi va unga qarshi milliy ozodlik harakati (1917-1935 yillar)”, “Kollektivlashtirish, quloqqa tortish, surgun va ularning fojiali oqibatlari”, “Katta terror” va uning Andijondagi fojialari (1937-1938 yillar)”, “Paxta ishi”, “O'zbeklar ishi”da qatag'on qilinganlar”, “Qatag'on va reabilitatsiya: huquqiy xujjatlar. Qatag'on qilingan 1727 nafar andijonliklar ro'yxati”, “Andijon — mustaqillik yillarida, ijtimoiy-iqtisodiy, madaniy-ma'rifiy, buyuk bunyodkorlik zafarlari” deb nomlangan 9 ta bo'limga joylashtirilgan.
Andijon viloyatida mustamlakachilarning zulm va zo'ravonligiga, ekspluatatsiyasiga qarshi, o'z erki va hurriyati uchun jon olib-jon berib, mislsiz og'ir kurash olib borgan va bu qutlug' ozodlik yo'lida jon fido etgan, maxsus posyolkalarga, GULAG lagerlariga surgun qilingan, aybsiz qamoq, otuvga hukm qilinib, begona yurtlarda kafansiz, janozasiz yer bag'riga qo'yilgan yurtdoshlarimizning taqdiri va qismati aks etgan tarixiy hujjatlar mazkur “Qatag'on qurbonlari xotirasi” muzeyi orqali keng jamoatchilikka yetkazilmoqda.
O'zbekistondagi davlat arxivlarida saqlanayotgan materiallar barobarida “Meros” xalqaro jamoat fondi homiyligida professor Rustam Shamsutdinovning Rossiya Federatsiyasi, Ozarbayjon, Ukraina va boshqa xorijiy davlatlarga hamda mamlakatimiz bo'ylab uyushtirgan ilmiy ekspeditsiyalar chog'ida topilgan, mahalliy davlat arxivi hamda shaxsiy fondlarda saqlanayotgan yurtimiz, xalqimiz tarixiga doir qimmatli materiallar ham muzey fondini yanada boyitdi. Jumladan, 1920 yil sentyabr oyida Bokuda o'tkazilgan Sharq xalqlari 1-Qurultoyi va unda qatnashgan vatandoshlarimiz haqidagi tarixiy hujjatlar va kinoxronik materiallar, Rossiyadagi “DmitLag”dagi o'zbek mahbuslarining kanal qurilishidagi ishtiroki haqidagi hujjatlar va fotosuratlar, kanal qurilgach, Moskva yaqinidagi “Butovo poligoni”da qatl etilganlar bilan bog'liq arxiv ma'lumotlari, fotosuratlar, 1937-1938 yillardagi “Katta qirg'in”dagi ommaviy qatag'on qurboni bo'lgan yurtdoshlarimiz qismati, quloqlashtirish kampaniyasi davrida Ukrainaning Xerson oblasti Golopristan, Kaxovskiy, Skadovskiy rayonlariga, Shimoliy Qozog'istonning Qarag'anda, Shortandi, Kokchetavga, O'rta Osiyoning ichki cho'l-dasht rayonlariga surgun qilingan “quloq xo'jaliklari”ning taqdiriga doir materiallar va boshqa qo'lyozma, gazeta, esdaliklarda, so'nggi yillarda Rossiyada va boshqa chet davlatlarda nashr etilgan ko'plab yangi adabiyotlarda mustabid tuzum davrida Turkiston, O'zbekiston xalqlari boshiga tushgan og'ir, mashaqqatli, fojiali kunlar va voqealar o'z aksini topgan hujjatlar ham olib kelindi.
XIX asrning ikkinchi yarmida Chor Rossiyasining o'lkani zabt etish jarayonida andijonlik Amir Lashkar Alimqulning bosqinchilarga qarshi olib borgan janglari va uning tarixdagi roli, andijonliklarning chor Rossiyasi bosqiniga qarshi kurash davrida ko'rsatgan qahramonliklari, jasorati, matonati, mustamlaka zulmining Andijon xalqining boshiga solgan zulm va istibdodlari, Andijonda ko'tarilgan Po'latxon (1873-1876 yillar), Yetimxon (1878 yil) Darvishxon (1885 yil), Dukchi Eshon (1898 yil) boshchiligida mustamlakachilik siyosatiga qarshi qaratilgan xalq harakatlari, qo'zg'olonlar va qo'zg'olon ishtirokchilarining jazolanishi, taqdiri tarixiy faktlar, hujjatlar, fotosuratlar, audio va videomateriallar hamda boshqa manbalar asosida ko'rsatiladi. Shuningdek, XX asr boshidagi Andijonda ma'naviy-ma'rifiy va ijtimoiy-siyosiy sohalardagi o'zgarishlar, uyg'onishlar — taraqqiyparvarlik, jadidchilik harakatlarining yuzaga kelishi tasviriy kartinalarda, rasmlarda, tarixiy hujjat va qo'lyozmalarda o'z aksini topgan. Viloyatning hozirdagi mohir musavvirlari tomonidan ishlangan Andijonning bosib olinishi, Dukchi Eshon qo'zg'oloni, 1916 yilning iyul oyida bo'lib o'tgan mardikor oldi siyosati va unga qarshi Andijonda ko'tarilgan xalq harakati va uning dahshatli tarzda bostirilishi, harakat qatnashchilarining podshoh Rossiyasi jazolovchi idoralari tomonidan jazoga tortilishi aks ettirilgan kartinalari muzeyga tashrif buyuruvchilar e'tiborini tortadi.
1917 yil Turkistondagi uch hokimiyatchilik davrida andijonlik taraqqiyparvarlar, milliy tadbirkorlardan Mirkomilboy Mo'minboyev, Ro'zioxunboy Nazarboyev, Ahmadbek hoji Temirbekov kabilarning qatag'on qilinishi, Turkiston muxtoriyatiga qarshi bolsheviklarning olib borgan tajovuzidan azob chekkan andijonliklarning qismati ham yoritilgan.
Mustabidlik asosiga qurilgan sovetlar hukmronligiga qarshi milliy ozodlik va qurolli qarshilik harakatlari tarixiy rasm va hujjatlar vositasida namoyish etilgan. Jumladan, bolsheviklar tomonidan qonga botirilgan Turkiston muxtoriyati, sovetlarning targ'ibot va qatag'on ishlarini amalga oshirgan “Qizil Sharq” poezdi, uning Andijonda bo'lishi hamda bir qator andijonliklarning qatag'on domiga tortilishi, Andijon zaminida sovet hokimiyatiga qarshi kechgan ozodlik uchun kurashgan qurolli qarshilik harakatining rahbarlari Madaminbek, Shermuhammadbek, Oxunjon, Parpibek, Abdurazzoq, Isroil va boshqa yurt himoyachilarining qahramonliklari, erkinlik yo'lida qurbon bo'lganlar haqidagi hujjat va materiallar ham joy olgan. Ayniqsa, Shermuhammadbekning o'g'li Davronbek bilan professor Rustambek Shamsutdinovning Nyu York (AQSh) shahridagi uchrashuvida olib kelingan ma'lumotlarning ushbu bo'limga joylashtirilishi, muzeyga tashrif buyuruvchilarda katta qiziqish uyg'otmoqda.
Professor Rustamek Shamsutdinovning Moskva shahriga qilgan ilmiy safari chog'ida aniqlangan davlat va jamoat arbobi, mohir diplomat, o'zbek xalqining otashin farzandi qatag'on domiga tortilgan Inomjon Xidiraliyevning faoliyatiga oid yangi arxiv ma'lumotlari hamda uning 1928 yil 31 dekabrda Moskvadagi “Natsional” mehmonxonasida sirli ravishda o'ldirilishi va jasadini 1929 yil 3 yanvarda krematoriyda kuydirilganiga oid ma'lumotlar, “Pravda” gazetasi 1929 yil 3 yanvardagi sonida e'lon qilingan nekrologlar ham o'rin olgan.
O'rta Osiyoda milliy davlat chegaralanishi davrida millatchilikda ayblangan, “Milliy Ittihod”chi, “18 lar guruhi”ga, “Botir gapchilar”, “Inog'omovchilik”, “Qosimovchilik”, “Badriddinovchilik”, “O'ng troskiychilar bloki”ga daxldorlikda ayblangan andijonliklarning fojiali qismatlari haqidagi manba va ma'lumotlar muzey eksponatlari qatoriga joylashtirilgan.
Shuningdek, muzeydan sovetlar olib borgan kollektivlashtirish siyosati va uning fojiali oqibatlari, quloqqa tortish va Ukraina, Shimoliy Qozog'istonda surgunda bo'lgan andijonliklar qismati, “Katta terror”ning boshlanishi, qatag'onga uchragan yurtdoshlarimizning GULAG lagerlaridagi mashaqqatli mehnati aks ettirilgan.
Abdulhamid Sulaymon o'g'li Cho'lponga bag'ishlangan ekspozitsiyada shoirning 1920 yili Boku shahrida o'tkazilgan Sharq xalqlari Qurultoyidagi ishtirokiga doir kinoxronika, SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasi sayyor sessiyasining Cho'lponni otuvga hukm qilgani haqidagi hujjatlar berilgan.
Muzeyga tashrif buyurganlar 1929-1934 yillardagi kollektivlashtirish jarayonida dehqon xo'jaliklarining ma'lum qismiga “quloqlar” degan tamg'a yopishtirilib, ularni dushman kuch sifatida qatag'on qilinishining butun tizimi, shakllari asosli ravishda hujjat va materiallar asosida ochib berilganini ko'radi. Bu bo'lim ekspozitsiyalarida quloqlashtirish, surgun qilish, qamoq jazosiga va otuvga hukm qilinganlar, GULAG lagerlaridagi mahbuslar va ularning taqdiri, 1937-1938 yillardagi “Katta qirg'in”da qatag'on qilinganlar, Ikkinchi jahon urushida fashizmga qarshi kurashga safarbar qilingan sobiq quloqlar va ularning farzandlarining frontlarda ko'rsatgan jasoratlari, urushda noilojlikdan, o'zlariga bog'liq bo'lmagan holatda asir tushgan, asirlikdan ozod bo'lib sovetlar tomonidan konslagerlarga hukm etilganlarning fojialari ham o'rin oladi.
Muzey koridoridagi eksponatlar ham mavzu jihatdan sovetlarning “Katta terror” qirg'ini jarayoni bilan bog'liq. Bu yerda Andijondan qatag'on bo'lgan, otilgan va uzoq muddatga qamalgan 1500 dan ortiq ajdodlarimizning ism-shariflari va maxsus arxivlarda saqlanib qolgan ma'lumotlari berilgan.
Siyosiy qatag'onning eng kulminatsion nuqtasi mudhish 1937-1938 yillardagi “Katta qirg'in”ning O'zbekiston xalqlari taqdiridagi mash'um sahifalari, Stalin davri qatag'onlarining davomi, bu davrda qatag'onga uchragan vatandoshlarimizning achchiq qismati rasm va yozuv materiallar bilan namoyish etilgan. XX asrning 30-50-yillarida amalga oshirilgan siyosiy kompaniyalar natijasida viloyatda minglab davlat va jamoat, ta'lim, fan va madaniyat arboblari, sanoat, qishloq xo'jaligi va transport xodimlarining, ruhoniylar va oddiy mehnatkashlarning qatag'on qilinish tarixini muzey vositalari va arxiv ashyolari asosida aks ettiriladi.
Muzeyga tashrif buyuruvchilar XX asrning 80-yillaridagi “Paxta ishi”, “O'zbeklar ishi”ga doir eksponatlar, Gdlyan va Ivanov boshliq partiya “desanti”ning O'zbekistonga xuruji va ularning kirdikorlari aks etgan ma'lumotlar bilan tanishishlari mumkin.
Shuningdek, O'zbekistonning davlat mustaqilligiga erishishi, mustaqillik yillarida Andijon viloyati aholisi erishgan ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy, ma'rifiy sohalardagi yutuqlar va ular amalga oshirgan bunyodkorlik sohasidagi yutuqlari stendlarda namoyish etilgan.
Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi “Qatag'on qurbonlari xotirasi” muzeyi nafaqat mahalliy, balki xorijlik sayyoh va mutaxassislarning ham e'tiborini o'ziga jalb etmoqda. Hozirgi kunga qadar muzeyga 100 dan ortiq xorijlik mehmonlar tashrif buyurishgan.
— Andijon davlat universitetiga tashrif davomida universitet tuzilmasidagi Qatag'on qurbonlari xotirasi muzeyida ham bo'ldik. Bu yerda tarix fanlari doktori, professor Rustambek Shamsutdinov bilan tanishish baxtiga musharraf bo'ldim. Muzeyda hududdagi “Katta terror” davri hodisalari keng yoritilgan bo'lib, bundan tashqari, mustamlakachilikka qarshi kurashgan, yurt ozodligi va mustaqilligi uchun qon to'kkan Andijon farzandlari haqida berilgan ma'lumotlar bilan ham tanishdim. Yana bir e'tiborimni tortgan narsa — muzeydagi ma'lumotlar o'zbek va rus tillarida berilganligi bo'ldi. Bu esa xorijlik mehmonlar uchun ham muzey ma'lumotlari bilan tanishish imkoniyatini oshirgan. Men muzey faoliyatining keyingi ishlarida va bosqichlarida ularga ulkan zafarlar tilayman. O'ylaymanki, muzey tarix sohasidagi faoliyati bilan juda ko'p yillar insoniyatga xizmat qiladi”, — deya fikr-mulohazalarini bayon etgan AQSh Indiana Antropologiya universiteti professori Marianna Kamp.
Sankt-Peterburg davlat Meditsina universiteti katta ilmiy xodimasi Kamilla Yuryevna, Tomsk davlat universiteti professori tarix va siyosiy fanlar doktori Janna Anatolyevna, Janubiy koreyalik olim Lim Song Xo, Qirg'iziston Fanlar Akademiyasi akademigi M. Mamasaidov va O'sh viloyati o'zbek milliy madaniyat raisi R. Xodjayev, Jaloloboddagi Xalqlar do'stligi universitetining faxriy professori, Qirg'iziston Jurnalistlar uyushmasi a'zosi Ulug'bek Abdusalomov kabi nufuzli mehmonlar ham yuqoridagi kabi iliq fikrlarni bildirishgan.
Muzeyga tashrif buyuruvchilar orasida, ayniqsa, qatag'on qurbonlari bo'lgan yurtdoshlarimizning avlodlari o'z ajdodlarini eslab, hozirgi mustaqillik davrining sevinch va shukronalik hissi bilan to'lib-toshgan tuyg'ulari sabab ko'z yoshlarini yashirolmayotgani ham fikrimiz isbotidir. Chunki ular “quloqning o'g'li”, “vatan xoinining farzandi”, “bosmachining bolasi”, “xalq dushmanining farzandi” degan og'ir tamg'ani gardanida uzoq yillar ko'tarib yurish qanday og'ir iztirob ekanini yaxshi bilishadi. Shuning uchun ularning qalbi bugungi ozod va obod hamda farovon hayotimizdan minnatdorlik tuyg'ulari bilan to'lib-toshadi.
Andijon davlat universiteti tuzilmasidagi “Qatag'on qurbonlari xotirasi” muzeyi viloyat tarixi ham turli davrlarda qatag'on qilingan fidoyi yurtdoshlarimizning hayotini aks ettiruvchi ma'rifiy ko'zguga aylangan bo'lib, ayniqsa, yoshlarni vatanparlik ruhida tarbiyalashga munosib hissa qo'shmoqda.
Soibjon Hoshimov,
Andijon davlat universiteti professori,
tarix fanlari doktori,
Sharof Ubaydullayev,
“Nuroniy” jamg'armasi
respublika Boshqaruvi
raisining birinchi o'rinbosari.