Hoji bobo
Otam, ya'ni Hoji boboning otalari Otamurod bobo kambag'al o'tgan ekan. O'g'illarini uyli-joyli qilishga ham qurbi yetmagan. Onam — kattagina boy hisoblangan Jahmat boboning yolg'iz qizlari. Onamning uchta enalari bor. Dang'illama imoratlar, tomorqa-yu tokzorlari ko'p ekan.
Onam toyloqday sag'irlari bilan otalarinikida yasharkanlar. Otam o'rtaga odam qo'yib, mujarrad, ya'ni uylanmagan esalar-da, beshik ko'rgan ayol bilan turmush qurishgan ekan. Onam o'shanda o'n sakkiz yoshda bo'lganlar. Zamon notinch. Yov-yov, quv-quv degan talo-to'plar vaqti.
Onam birinchi turmushlaridan qolgan molu bisotni sotib, sutma-sut tug'ilgan bolalarining suyagini qotirish uchun sarflaganlar.
Otam, desangiz, juda g'ayratli, jahllari tez, sho'tqari — hazilkash ekanlar. To'ylarga borsalar, qo'shiq aytib, hammani sel qilib yuborar ekanlar.
Otam doim oq yaktakda yurardilar. Etiklari qora amirkoni. Yaltillaydi. Onam betob bo'lib qolsalar, u kishi erkak boshi bilan g'arsa-g'arsa xamir qorib, tandir soladi. Soqollarini oq chorsida o'rab olib, non yopadi. Nonlarki, har biri sandalni egallaydi. Qip-qizil. Qisir-qisir. Biram shirin. Non va suv! Goh-goh bozorchadan oq lavlagi keltirar edilar. Oh, maza! Lavlagini yupqa qilib kesib beradilar. Og'izda moyday erib ketadi. Ba'zan otam o'zlari ham bir qozon to'ldirib lavlagi dimlaydilar. Qishloqchani lavlagi hidi tutib ketadi. Bir yonda tomorqamiz bor. Bug'doy, tariq, sholg'om, sabzi, piyoz va tamaki ekiladi. Tamakidan nos qilib, bozorga olib chiqadilar. Uncha-muncha pul tusharkan-da!
Aytganday, opalarimni otam bechora qanday qilib o'qitganlarini aytmabman-ku! Bo'ston qishlog'ida o'rta maktab ochilgan yili o'zlari kattakon chorboqqa qorovul bo'lib ishga kirganlar. Har kuni ertalab yo'rg'a eshakni minib, xurjunning ikki ko'ziga ikki kap-katta qizlarini solib, Bo'stonga boradilar. Narzi opam ingichka, qorashirin, sochlari uzunligidan kamzullarining kissasiga solib olarkan. Rajab opam esa, g'ayratli, shaddod, biroz to'pori ekan. Kap-katta qiz bo'lishlariga qaramay, doimo fizkultura formasi kiyib yurarkanlar.
Qizlar bo'yi yetib, ko'zga ko'rinib qolgach, eshakni ikkita qilib olishibdi. Ikki qizning bir eshakda Xomrabot yo'lida kunlari o'tarkan. Eshak ham qiziq ekan. Rajab opam minib, no'xtasini qo'lga olgan kun yo'rg'alab qolarkan. Narzi opam oldida o'tirganda esa goh u yoqqa, goh bu yoqqa o'zini tashlab, ariq bo'yidagi ko'katlarga intilar, bo'lar-bo'lmasga hangrar, tirxashlik qilib misillagani-misillagan ekan.
Qizlar maktabni bitirgach, otam ularga Karmanada ochilgan hisobchilar kursida o'qishga ruxsat beribdilar. Otam bechora har dushanba o'sha kezlari ertalab poezd bilan qizlarini Karmanaga eltib qo'yib, o'zlari yana uyga qaytarkan. Shanba kunlari yana ovorayi jahon, ularni olib kelish uchun Karmanaga borarkanlar.
Hali aytganimday, otam Qizil chorbog'da bog'bon va qorovul ekan. Bog' ichida raykom binosi bor. Otam temir yo'l stansiyasida ishlab yurgan kezlari uncha-muncha o'rischani o'rgangan ekanlar. Qizil askarlar kelganda, tilmoch ham bo'lganlar.
Bir kuni raykom qorovuliga topshiriq bo'ladi: Buxoroga O'zbekiston oqsoqoli Yo'ldosh Oxunboboyev o'rtoq kelganmish! Qaytishda Qiziltepada faollar bilan gurung qilib ketarmish! Malik cho'ldan kiyik tutib, sovg'a tayyorlash kerak, deyishibdi. Otamga kiyik tutib olib borasiz, deb tayinlashibdi.
Temir yo'lda tumonat odam. Orkestrlar gumburlagan, shiorlar ko'tarilgan. Poezd pishqirib, ohista to'xtaydi. Hamma Yo'ldosh Oxunboboyev istiqboliga oshiqadi. Bir choy ichar vaqt miting bo'lib, marosim bajo keltirgach, rayko'm buva sovg'ani keltiringlar, deydi. Bir payt qarashsaki, Hoji bobo o'zining yo'rg'a eshagiga xala berib, g'izillab, kattakon kigizni oldiga olib, og'zi qulog'ida kelyapti. Yana quling o'rgilsin kigiz bo'ldi o'zi! Oqsoqolning yetti pushtigacha yetadi, dermishlar.
Bir payt rayko'm buvaning ko'zlari ola-kula, melisa degani hayron, yig'ilganlar nima gapligiga tushunmay garang… Birdan qah-qaha ko'tarilibdi. Bo'libdi hangoma, bo'libdi kulgi! Yo'ldosh ota ham kulaverib, ko'zidan yosh chiqib ketibdi! O'sha oqsoqolga kigiz ko'tarib chiqqan Hoji bobo, deyisharkan otamning nomini tilga olishsa…
Taqdir deganlaridek, bizlar o'n beshta farzand ekanmiz.
Akam Ne'mat Nizom 1939 yili yapon urushiga ketib, 1941 yili undan qoraxat kelgan.
O'g'illari suyagi qotmay qizamiq, chechak, terlamadan nobud bo'lavergan. Beshtagina qiz omon qolgan. Otam bechora o'g'illari turmaganidan alamzada, dardlari ichida. Gohi qop-qop un olib kelib, atrofiga burga dorini sochib qo'yarkanlar. O'g'il tug'ilgan kuni yurtga osh beraman derkanlar. To'ylarda ohang tortib, alamangiz bilan qo'shiq aytar, tongda choponining bariga osh olib qaytarkanlar.
Onam bechora otamning ko'z yoshlarini ko'rishdan qo'rqib, tandirxonami, sharbatxonami, biror pana-pastqamda berkinib turarkanlar. Otam barlaridan oshning yog'i chakillab tomib, Ho', kali Tosh, mana senga osh! Ho', kali Tosh, mana senga osh, deb hovlini gir aylanarkanlar.
Juda chiroyli la'li chinni tovog'imiz bor edi. Lola gullari tovlanardi. O'sha tovoqqa oshni solib, opalarimni atrofiga to'plab, otam bechora jujuqlarining osh yeyishini tomosha qilarkanlar. Ko'zlaridan mo'ldir-mo'ldir yosh to'kilarkan.
Yerga bergan o'n bolasining dog'i ko'kragini yondirgan otaning iztirobini o'smir qizlari tushunganmidi, yo'qmi? Bu yog'i Yaratganga ayon.
Sharif bobo
Hovlimiz orqasidagi ariqcha limillab ko'prikni ko'tarib oqadi. Bo'tana suvlarda koptokday lopillab qovun kosalari qalqib keladi. Qishloqni xushbo'y hid tutgan: Sharif boboning polizida qovun g'arq pishgan. Ertami-indinmi bobo qovun uzadilar. So'ng har kuni yo'rg'a eshakni yo'rttirib, bozor qatnaydilar. Qalami xurjunning ikki ko'zi to'la qovun: amiri, bekzoti, anjiri, gulobi. Sharif bobo juda saxovatli. Qovun uzganda o'z to'parlaridagi qo'ni-qo'shnilarga ikkitadan qovun chiqaradilar. Har bo'rikallaki, xumday-xumday, har amriki, naq lo'labolishday keladi-yov!
Qovun to'r bog'lab, dum berib, amiri beqasam yo'llaridan kechalari tarsillab yorilib, dimoqni hidi qitiqlagan.
Biznikiga aslida arava-arava qovun keladi, pochchamning muxlislari ko'p. Maydonchada qish bo'yi qovunlar somon ustida anqib yotadi. Uzumlarni maydoncha shiplariga ipga tizib ilib qo'yadilar pochcham. Bir shingilini yesangiz, shirinligi tomog'ingizni qaqratib yuboradi! Lekin amiri, bekzoti boshqa-da! Bir karchini tuya qilib berishsa, karsillatib yeysiz. Yo bo'lmasa ikki “qulog'idan” ushlab, karchning shirasini so'rasiz! Ana qovun, mana qovun! Shirasining o'tkirligidan labingizning ikki cheti “bichiladi”.
Sharif bobomizning polizlariga ishqibozlar ko'p edi. Qovun poliz shundoqqina paxta dalasiga tutash yo'l bo'yida. Chetlarida qo'riqchilari — eski-tuski kiyingan “qo'g'irchoq”lar. Poliz o'rtasidda yog'och kart. Yog'och kartda bobo yoz kechalari yonboshlab, xayol surib uxlab qoladilar.
Qush-qiyo, itlar ham mudroqqa ketgan bir palla. Bir mahal g'alati hushtak ovozi eshitildi. Bobojon dik etib o'rnidan turdi, oyoq uchida yurib, darvozadan chiqib ketdi. Uyqu elitgan onam ham sezmadi. Usmon, Ibrohim, Qodir va Bobojon — Magalak to'pining botirlari narigi to'parga qovun poliziga jo'nadilar.
Chirildoqlar mast bo'lib sayraydilar. Qurbaqalar hovuz bo'ylarida ovozini baralla qo'yib qurilaydi. Ariqchada suv shildiraydi. Osmonda oy sutday yog'du sochadi. Tuproq yo'lda to'rt jo'ra pildirashib, poliz roshiga yetib kelishdi. Uchovlon palakdan pishgan qovun tanlaydi. Bobojon — qorovul. Sharpa kelguday bo'lsa, hushtak chaladi. Kecha sokin. Atrofda to'rtovlondan boshqa zog' yo'q. Palakning xush isi dimoqlarni qitiqlaydi. Sukunatni tirs-tirs etgan tovush buzadi. Sharbatga to'lgan qovunlar yoriladi. Qattiq uyquga ketgan Sharif bobo maza qilib xurrak otadi. Sharif boboning xurragi tegirmonni yurgizadi, derdilar.
To'rt qovunxo'r ko'ylaklarini yechib, yoqasini bo'g'ib, o'ljalarini solib, ko'tarib pusibgina qaytishadi. To'par boshiga yetgach, bo'lib olishdi. Qorovul — Bobojonga ikkita amiri qovun tegdi…
Tush payti maydonchaga kirgan pochcham ikkita amiri qovunga ko'zi tushib qoldi. Surishtir-surishtir boshlanib, qovunning egasi — mullo Bobojon ekanligi ayon bo'ldi. So'roq boshlandi. U qovog'ini uygancha jim turar, sir boy bermasdi. Sir ochildi. Ikki qovunni ko'tarishib, ota-bola Sharif bobonikiga jo'nashdi.
— Xush ko'rdik, xush ko'rdik! Qanday shamol uchirdi, mulla Umarboy? — dedi bobo shodu xandon.
— Qovunning shamoli, Sharif bobo! Kechasi ikki qovuningiz biznikiga sayrga borgan ekan, ota-bola qulog'idan cho'zib, qaytarib olib keldik!
Sharif bobo hamma gapni tushunib, sharaqlab kulib yubordi:
— Obbo shovvozlar-ey! Shuncha mehnat qilib, yurak yutib olgan qovunlarni, mayli edi, so'yib bersangiz, mullo Umar! Dehqonning rizqini Xudo beradi! Ovora bo'libsiz-da, uka!
Bobo mehmonlarni siylab, eng asil qovunlarni so'yib, yana ketar chog'i qo'llariga ikkitadan amiri tutqazib yubordi.
O'sha-o'sha Bobojon Sharif boboning uylari yonidan o'tmaydigan bo'ldi. Boboning qorasini uzoqdan ko'rsa, ura qochardi. Umrida ikkinchi bor birovning narsasiga ko'z tikmaydigan bo'ldi. Har qovun pishig'ida Sharif bobo bolalarning rizqi deb, biznikiga ham ikkita qovun tashlab ketardilar.
Eh-he, bu gaplarga qancha zamonlar bo'ldi. Sharif bobo allaqachon jannati bo'lib ketdilar. Hech kim u kishidek mirishkor bo'lib qovun yetishtirolmas, amiri-yu bekzoti, bo'rikalla qovunlari esa anqoning urug'i bo'lib qoldi.
Odamning begi, amiri bo'lganlargina bunday himmat va mehnatga yor bo'larkanlar, bilsam! Kichkina qishloqning shoxi, Hotami toyi ekanlar Sharif bobomiz! Ularning miqtigina qomatlari, qora to'ridan kelgan tabassum to'la yuzlari, ko'kish matodan o'rab yuradigan sallalari doim go'dak tasavvurimda jonlanadi. Haqiqatan ham, u kishi boboi sharif ekanlar, deyman!
…Sharif bobo Qobilovning ruhlari shod bo'lsin, iloyim!
“Bolalik bayramlari”
badiasidan qisqartirib olindi.