… Saidaxonni eslab ketaman. Yigirma yetti yil tiriklikning goh nurli, goh nursiz yo'llarida birga hamroh bo'lgan, birgina qizini kelinlik libosida ko'rolmay, yor-yorini eshitmay, yetdim deganda yiqilgan qadrdon kimsa tushlarimga kiradi. Javonlarni to'ldirgan kitoblari qatidan chiqib, o'zi ko'rmagan nevaralari boshida o'tirib tong ottiradi.
… Saidaxon uyim-joyim degan ayollardan edi. Qay yurtga bormasin, bir kundayoq uyini sog'inib qolardi.
1963 yili bir muddat xastalanib qoldi. Vrachlarning maslahati bilan Truskaves degan kurortda davolanishi kerak edi. Bu kurortga yo'llanma topish juda mushkul ekan. U yoqqa yugurib, bu yoqqa yugurib, ilojini qilolmadik. Oxiri sobiq O'zbekiston hukumati rahbarlari aralashib, Ukraina Kompartiyasi Markaziy Komiteti orqali putyovka olib berdi. Xullas, ko'pchilik bo'lib Saidaxonni poezdga chiqarib qo'ydik. (Samolyotda uchishga unamadi.) Ketar oldidan endigina uch yoshga to'lgan Nodirani bag'riga bosib yig'lab yubordi.
“Bolamga yaxshi qaranglar. Isssiq-sovug'iga hushyor bo'linglar, — deb qayta-qayta tayinladi. — Hidi kelib tursin deb bitta yuvilmagan ko'ylagini olib ketyapman, qidirib yurmanglar”.
Ertasiga ishdan kelib darvoza yonboshidagi qo'ng'iroq tugmasini bosdim. Eshikni Saidaxon ochdi… Muni qarangki, poezd Saksovul degan stansiyaga yetganda Saidaxon vagondan tushib qopti. Bolasini sog'inib, kechasi bilan mijja qoqmapti. Qizining ko'ylagini hidlagan sari battar sog'inib ketaveripti. Oxiri Lvovgacha olingan biletini provodnikka berib orqaga qaytipti. Shuncha pullik putyovka ham, Toshkent — Moskva, Moskva — Kiyev, Kiyev — Lvov poezdining biletlari ham kuyib qolaverdi.
— Nega bunday qildingiz, davolanib kelsangiz qandoq yaxshi bo'lardi, — dedim.
— Qo'ying. Men kurortlarda dam olishga, dengiz bo'ylarida sayru sayohat qilishga o'rganmaganman. Har qancha dardim bo'lsa, shu qizimni bir marta bag'rimga bossam, sog'ayib ketaman.
Ona-bola kechasi bilan nimalarnidir chug'urlashib, gaplashib yotishdi. Tong mahal uyg'onib ketdim. Qarasam, Saidaxon tizzasiga bloknot qo'yib, nimalarnidir yozyapti. Bloknotga qaradim. She'r yozayotgan ekan. She'r shunday boshlanar edi:
Qizginam, ishlaring, tashvishlaring ko'p,
Mening baxtim bo'lgan janjal, so'roqlar.
Mening baxtim bo'lgan erkaliklaring,
Mening baxtim bo'lgan xushbo'y dudoqlar.
Biron mehmongami, to'ygami borgudek bo'lsak, Saidaxonning tomog'idan ovqat o'tmasdi. Biron shirinlikmi, tansiqroq biron narsanimi dasturxondan olib, salfetka qog'ozga o'rab, sumkasiga solib qo'ygandan keyin dasturxonga qo'l uzatardi. Ba'zan uning bu ishidan xijolat chekardim. “Bitta-yarimta ko'rsa, uyat qiladi-ya”, — derdim qulog'iga shivirlab.
— Qizimga ilindim. Bo'lmasam tomog'imdan ovqat o'tmaydi, — deb kulib qo'yardi.
… Oltmishinchi yillarda “Moskvich” mashinamiz bo'lardi. Nima bo'ldiyu, shu mashinada uzoqroq yurtlarga sayohat qilgimiz kelib qoladi. Iyun oxirlarida shu mashinada Issiqko'l tomonga yo'l oldik. Issiqko'l Toshkentdan to'qqiz yuz kilometr narida. Tong saharda yo'lga chiqib, kunbotar mahali Frunzega yetib keldik. Qirg'iz yozuvchilari kelishimizdan xabar topib, mehmonxonadan joy olib qo'yishgan ekan. Bir kecha dam olib, yana yo'lga tushdik.
Issiqko'lning Ribachiy sohilidan bir uyni ijaraga oldik. Yo'l yurib charchaganimizga qaramay, Issiqko'lning oydinda kumushdek tovlanishini tomosha qildik. Ertalab sayyohlarga qo'shilib cho'mildik. Tush mahali Saidaxon Nodiraxonning ko'ylaklarini yuvish uchun hovliga chiqdi. Uy egasi g'oz boqar ekan, elliktacha g'oz hovlini to'ldirib g'ag'alaydi. Ularning shovqinidan boshlaringiz aylanib ketadi. Saidaxon kir yuvaturib uzugim barmog'imdan chiqib ketsa, mag'zavaga qo'shib to'kvormay deb chiqazib, taburetka ustiga olib qo'ydi. U yuvilgan kirni siqayotgan edi, bir g'oz kelib, uzukni liq etib yutib yuboraqoldi. Men uzukni yutgan g'ozni quvlab ketdim. U o'lgur ham o'zini g'ozlar o'rtasiga urdi. Hammasi oppoq. Qaysi biri uzukni yutganini bilib bo'lmaydi. Uy egasiga, g'ozingiz uzukni yutib yubordi, endi nima qilamiz, desak, u ham qo'rsgina ekan, men nima qilay, ellikta g'ozning hammasini so'yib, jig'ildonini titkilaymi, yo hammasini bir-bir rentgenga solaymi, dedi.
Bu uzukni men Saidaxon tug'ilgan kuni sovg'a qilgan edim. Juda qimmat uzuk edi. Fransuz zargari bargnusxa qilib ishlagan, barg orasiga uchta brilliant o'rnatilgan edi. Saidaxon juda xafa bo'lib qoldi. Issiqko'l manzarasi ham, havosi ham tatimay ketdi. Ketgisi kelib qovog'ini uyib oldi.
— Nima qilaylik, ketaqolaylikmi, — dedim.
U shu gapni kutib turgan ekan, darrov rozi bo'laqoldi.
… Negadir men tanqidni unchalik xush ko'rmayman. Tanqid eshitgan kunim qo'lim ishga bormaydi. Biron hikoyammi, kitobimmi tanqidga uchrasa, oylab yozmay qo'yaman. Maqtov eshitsam, yozgim kelaveradi. Shu fe'limni bilgan Saidaxon ko'chadan gap topib keladi. Rostmi, yolg'onmi, menga yoqadigan gap bo'ladi.
To'qqiz yuz kilometr yo'l bosib borgan yo'limizdan yana shuncha yo'l bosib Oloy tizma tog'lari oralig'idagi Tuyaoshuv dovoni orqali Andijonga qaytib keldik.
… Bu orada qancha voqealar bo'lib o'tdi. Qancha kitoblar yozdik. Nodirani birinchi marta maktabga kuzatib bordik. Saidaxon adabiyotdagi xizmatlari uchun ikkinchi marta orden bilan mukofotlandi. Men ellik yoshga kirganimda yubiley qildik. Saidaxon yuzdan ortiq mehmonga dasturxon yozib mezbonlik qildi. Shu shodliklar orasida birdan o'sha g'oz yutib yuborgan uzuk esiga tushib qolib, menga piching qilardi: “Siz o'sha uzukni og'rinib sovg'a qilgan ekansiz, shuning uchun g'oz yutib yubordi”. Xullas, o'sha uzukdan ham yaxshisini sovg'a qilib tinchidim.
Andijonda Qoradaryo bilan Farg'ona kanali oralig'idagi orolga yozda yashash uchun chorbog' tiklagan edik. Bir yonida daryo, bir yonida kanal oqadi. Shiyponimiz to'g'risida Katta Farg'ona kanalining Kuyganyor to'g'oni ko'rinib turadi. To'g'ondan quyilayotgan suv to'zonlari shamol esgan paytlarida ayvonimizgacha yetib keladi. Kanal bo'yida o'sgan bir tup zarang daraxti tagiga so'ri qurgandik. Zarang shoxlari so'riga tangadek oftob tushirmasdi. Saraton qizdirgan kunlari kechgacha shu yerda dam olardik.
Katta Farg'ona kanali haqidagi “Qirq besh kun” degan romanimni shu yerda yozayotgan edim. Roman oxirgi boblarga kelib yurishmay to'xtab qolgan edi.
Daryodan tutgan baliqlarni tozalab berdim. Saidaxon yaxshilab qovurdi. Baliqni yeb bo'lgach, Saidaxon qo'llarining yog'ini qog'ozga artayotganda o'sha men ikkinchi marta sovg'a qilgan uzuk barmog'idan chiqib cho'lp etib suvga tushib ketdi. Bu joyda suv buralib-buralib, qirg'oqqa sapchib o'tadi. Uzukni suvdan qidirib topish amrimahol edi. Bu uzuk ham Saidaxonga buyurmadi.
— Uzukni yana og'rinib sovg'a qilgan ekansiz. Bundan keyin hech narsa sovg'a qilmang. Kerak bo'lsa o'z pulimga olaman, — deb yana zarda qildi.
Tavba, menda nima gunoh.
Saidaxon bir narsani ahd qilsa, oxiriga yetkazmay qo'ymasdi. Boshqa hamma ishni yig'ishtirib qo'yib, ahd qilgan ishiga yopishib olardi. Uzuk kanalga tushib ketgan kuni shunday degan edi: “Bir doston yozayki, siz sovg'a qilgan ikkala uzukdan ham qimmatli bo'lsin”. O'sha kundan boshlab kamgap, xayolchan bo'lib qoldi. Gapirsam chala-chulpa javob qiladi. Nodiraning nonushtasiga sut qaynatsa toshirib yuboradi, pishirgan ovqati goh sho'r, goh tuzsiz bo'ladi.
Men bog'da ekin-tekinni sug'orish bilan ovoraman. Saidaxon zarang daraxti tagidagi so'riga o'tirvolib, nimalarnidir to'xtamay yozadi. Shu zaylda o'n besh kunlar o'tib, qalin bir daftarni qo'limga berdi.
— O'qing. Doston yozdim.
Daftarni ochdim. “Lirik nutq” degan doston ekan. Ko'zoynakni taqib, o'qishga tushib ketdim. Shoira bu dostonda o'z tarjimai holini daryoga qiyoslab, Andijon manzaralariga omuxta kilib yozgandi. Doston boblari turli vaznlarda yozilgan. O'qiganda bir xil vaznda zerikarli bo'lmasin, deb, ataylab shunday qilgandi. Yaxshi ko'rgan uzugini yutgan kanal sha'niga ham ancha qaynoq satrlar bag'ishlagan edi.
Toshkentga qaytib kelganimizdan keyin oradan biron oylarcha vaqt o'tib Kuyganyordagi qo'shnimiz Hakimboy akaning xotinidan xat oldik. Kanalni remont qilish uchun suvi berkitilgan ekan. Loyqa aralash qumlar orasidan uzukni topishibdi.
— Mana, — dedim xatni unga ko'rsatib. — Bu uzuk halol pulga kelgan. Kanal ekan-ku, dengizga tushib ketsa ham yo'qolmaydi…
Biz shvunday yashadik…
Saidaxonning ish stolida o'tirib biron narsa yozganini eslayolmayman. Oshxonada qozon kavlab turib, bir qo'lida she'r yozardi. Bolasining belanchagini tebratib o'tirib tizzasiga daftar qo'yib yozgan paytlari ko'p bo'lgan. Uyda saqlanayotgan qo'lyozmalarining ko'pchiligida yog' sachraganda, sut tomganda qolgan dog'lar bor.
Qaerda ilhomi kelib qolsa, o'sha yerda yozaverardi. Jurnal sahifalarining chetidagi oq joylariga juda mayda harflar bilan qora qalamda yozgan she'rlarining qo'lyozmalari hozir ham uyimizda bir yodgorlik bo'lib saqlanadi.
Safarlarda yurgan paytlarimizda chiroyli-chiroyli bloknotlar olib kelardim. O'sha bloknotlarning dastlabki sahifalariga she'r bitilardiyu, keyinroq borib ularning sahifalari bozorda qilingan xarajatlar hisob-kitobi bilan to'lib ketardi.
— Nega unaqa qilasiz, ataylab she'r yozishingiz uchun olib kelgandim, — deyman.
— Bozorga bir changal pul bilan ketib u-bu olamanu, shuncha pul qayoqqa ketganini bilmay hisoblab o'tiraman.
Bilaman. Saidaxon mening pulimni xarjlagandan xijolat bo'lib shunaqa qiladi. O'z pulini xarjlaganda hisoblab ham o'tirmaydi.
— Siz unaqa qilmang. Qachon men topib kelgan pulimga hisob so'rabman?
— Shunaqa deysiz-u, — deydi u xijolat aralash iljayib, — umrimda birovning pulini ishlatmaganman.
Chindan ham, Saidaxon otadan yetim qolgan bir etak ukalarini boqish tashvishi bilan yoshligining huzur-halovatini ko'rmagan. Onasi Saboxon aya ko'hlikkina mehnatkash ayol edi. O'qishdan qaytgan qizlarini yoniga olib chorsi, do'ppi tikishardi. Shu arzimagan daromad orqasidan ro'zg'or tebratishardi. Saidaxon Andijon o'qituvchilar institutini tugatgandan keyin Izboskan rayonining To'rtko'l qishlog'idagi maktabda o'qituvchilik qila boshlaydi. Har haftada topganini uyga tashlab yigirma kilometr yo'l yurib orqasiga qaytib ketardi. Shu tashvishlar orasida tinmay kitob mutolaasi bilan yashagan Saidaxon turmushga chiqqandan keyin ham erining pulini sarf qilishga sira ko'nikolmasdi.
Kitobimga kattaroq pul olgan paytlarimda hammasini uning qo'liga berib qo'yardim. Shu pul to tamom bo'lmagunicha har kuni ishdan kelishim bilan bloknot ochib bugungi xarjlarni o'qib berardi. Men bundan xijolat chekardim. Ba'zan jahlim chiqib qo'lidagi bloknotni olib hovliga otib yuborardim.
— E, pulingiz ham qursin. Magazinga kirsam ham, bozordan biron narsa xarid qilsam ham, xuddi orqamdan nima qilyapsan, deb qarab turganga o'xshaysiz. Qo'ying, endi menga pul bermang. Ro'zg'orga keragini o'zingiz olib kelavering.
Saidaxon o'zi gonorar olganda birato'la hammasini xarjlab o'ziga kiyim-kechak olib kelardi.
— Hoy, insofingiz bormi? — deyman hazillashib. — Uchastka boshlab qo'yganmiz-a. Tomini yopishga tunuka olishimiz kerak, shuvog'iga pul kerak.
Shunda Saidaxon xandon otib kulardi.
— Erkaklar xotiniga tilla uzuklar olib beradi. Xotinini qo'g'irchoqdek yasatib qo'yadi. O'z kiyim-boshini o'zi eplaydigan xotiningiz borligidan so'yinsangiz-chi.
Bu xil gaplar hazil-mutoyiba yo'li bilan o'tib ketardi.
… Negadir men tanqidni unchalik xush ko'rmayman. Tanqid eshitgan kunim qo'lim ishga bormaydi. Biron hikoyammi, kitobimmi, tanqidga uchrasa, oylab yozmay qo'yaman. Maqtov eshitsam, yozgim kelaveradi. Shu fe'limni bilgan Saidaxon ko'chadan gap topib keladi. Rostmi, yolg'onmi, menga yoqadigan gap bo'ladi.
— Oybek akani ko'rgandim. Hikoyalaringizni juda yaxshi ko'rar ekan. Nega yozmayapti deb so'radilar.
Bu gap yolg'on bo'lishini bilsam ham, bari bir yoqardi. Balki rostdir, Oybek aka o'qisa hafsalasi pir bo'lmasin, deb yaxshiroq yozishga harakat qilardim.
Saidaxon, G'afur akani ko'rdim, undoq dedi, bir kuni Abdulla akani ko'rdim, sizni bundoq dedi, deb meni qiziqtirib qo'yardi.
Oltmish beshinchi yilda “Sharq yulduzi” jurnalida “Ufq” romanimning birinchi kitobini qattiq tanqid qilgan maqola bosilipti. Pochtachi jurnal olib kelganda Saidaxon varaqlab ko'rsa, shunaqa maqola bor. O'zi o'qib, o'sha sahifalarni yirtib olib qo'yibdi. O'sha kezlarda romanning ikkinchi kitobini juda hafsala bilan berilib yozayotgan paytim edi. O'qisa qo'li ishga bormay, yangi kitobi bir-ikki oy to'xtab qoladi, deb atayin shunday qilgan. Maqolani boshqalardan eshitib, biron oylardan keyin o'qidim.
Biz mana shunday bir-birimizni ayardik. Yozishga bir-birimizni rag'batlantirib turardik.
…Albatta, janjalsiz uy yo'q, deganlaridek oramizda g'idi-bidi gaplar ham bo'lib turardi. Ko'pincha bunaqa voqealarga men sababchi bo'lardim.
Uy qurib, mashina olib, yubiley qilib ancha chiqimdor bo'lib qoldik. Mening qo'lim ochiqligi, bo'lar-bo'lmasga pul sarf qilib yuborishimni bilgan Saidaxon ro'zg'or boshqarishni o'z qo'liga oldi. Topganimizni rasamadi bilan bilib-bilib sarflardi. Albatta, bu menga yoqmasdi. Erkak odamning ko'chada ozmi-ko'pmi, xarji bo'ladi. Saidaxon xuddi quloqqa o'lchab bergandek juda oz pul berardi. Men ham bo'sh kelmay, olgan gonorarlarimdan o'marib qolardim. Saidaxon buni bilmasdi.
Mirtemir domla menga o'xshagan sersarf odam edilar. U kishi bilan bir mahallada turardik. Domlaning Turkmanistondan, Qozog'iston, Qirg'izistondan keladigan shoir o'rtoqlari ko'p bo'lardi. Ularning hammasini Toshkent restoranlarida yaxshilab mehmon qilib kuzatardilar. Ba'zi-ba'zida kechasi taksida kelib derazamni chertardilar. Fortochkani ochib salomlashardim.
— Qoraqalpoqdan o'rtoqlarim kelib qoldi. Omonat kassa hozir berk. Ertalabgacha yuz so'm berib tur, ammo Saida bilmasin, — deb tayinlardilar.
Shunda men berkitib qo'ygan “o'g'rilik” pulidan yuz so'm uzatardim. Domla pulni olib, ertaga albatta, o'z qo'lingga beraman, derdilar. Ertasiga aytgan gaplari eslaridan chiqib, pulni Saidaxonga berib ketardilar. Saidaxon, bu pulni qaerdan olgandingiz, deb meni qiyin-qistovga olardi. Shunday qilib men ham puldan ajralardim, ham pul “o'g'risi” bo'lib qolardim.
Nodira qizimiz to'rt yoshga kirgan payt edi. Mashinada dalalarga chiqardik. Nodira sut ichib uni qaerdan paydo bo'lishini bilmasdi. Anor yeb, zavoddan chiqqan, deb o'ylardi. Dalalarda yurganimizda sigir sog'ayotgan xotinlarni, anor gulini, hosilini ko'rib, qovunning marzada palak orasida do'mpayib turishini, makkajo'xorining popugini ko'rib hayron bo'lardi.
Saidaxon uning bu holatlarini kuzatib yurgan ekan. Endigina olamni taniyotgan go'dak to'g'risida “Oydan tushgan qiz” degan juda nurli, beg'ubor hikoya yozdi. O'qib juda ta'sirlanib ketdim. O'sha hikoya “Guliston” jurnalida bosildi. Redaksiya xodimlaridan biri sarlavhasini “Osmondan tushgan qiz” deb o'zgartiribdi. Saidaxon juda-juda xafa bo'lib ketdi.
— Axir, nega so'ramasdan o'zgartirishadi. Osmondan tushgan so'z salbiy ma'no anglatadi-ku. G'o'daygan odamga osmondan tushgan bo'lsang ham menga xo'jayinlik qilma, degan gap bor. Oydan tushgan, deganda qandaydir nurli bir narsani tasavvur qilamiz.
Saidaxon hamma vaqt o'z asarlaridagi har bir so'z uchun kurashardi. Chunki u hech qachon so'zlarni noto'g'ri ishlatmasdi.
G'afur G'ulom vafot etganda uning motamiga atab “Shoirni eslab” degan bir she'r yozgandi. Sarlavha tagiga “G'afur G'ulom vafoti kunlari yozilgan” deb qo'yilgan edi. She'r bosilib chiqqandan keyin afsuslanib qoldi.
— Muni qarang, G'afur akaning o'limidan qattiq kuygan ekanman. Bir so'zni xato yozganimni sezmay qolibman. “Vafoti kunida” deyish o'rniga “Vafoti kunlarida” deb yozvoribman. Juda uyatli ish bo'ldi-da.
Saidaxon ellik bir yil umr ko'rib birovga bosh egmadi. Imonini mahkam ushladi. O'ziga gard yuqtirmadi. Olamdan halol-pokiza yashab o'tdi. Laganbardorlik, birovga mutelik, hasadgo'ylik unga begona edi.
O'zbekiston xalq yozuvchisi, O'zbekiston Qahramoni
Said Ahmadning “Yo'qotganlarim va topganlarim” xotiralar kitobidan qisqartirib olindi.