Сир эмас, ўтган асрда юртимизда рўй берган ижтимоий-сиёсий ўзгаришлар халқимиз ҳаётига катта таъсир кўрсатди. Ҳукмрон мафкура сабаб миллий қадриятларимиз, асрлар давомида шаклланган урф-одат ва анъаналаримизга жамият учун “ёт унсур” сифатида қаралди, муборак динимиз, ор-номусимиз топталди, миллий тарихимиз илдизларига болта урилди. Энг ачинарлиси эса, миллатимиз ойдинларига қарши “уруш”эълон қилиниб, улар отувга, сургунга маҳкум этилди. Шундай оғир шароитда ҳам ўзлигини унутмаган, ҳеч қандай мафкураю сохта ёлғонларга учмасдан, ўз меҳнати ва саъй-ҳаракатлари билан одамлар ҳаётига маъно кирита олган мард инсонлар ҳам майдонга чиқди.
Эр-йигитлар қаторида аёлларнинг ҳам бундай мушкул ишларда ибрат бўлганлиги тарихдан маълум. Шундай мард ва матонатли аёллардан бири, Фарғона туманининг ёшу қарисига бирдай таниш бўлган Пошшохон ая Жўраевадир. Ўз вақтида “Навоий” жамоа хўжалиги аёлларининг ташаббускор ва меҳнатсевар вакили сифатида шуҳрат қозонган Пошшохон ая 1926 йил 20 майда Ёйилма қишлоғининг “Қалъача” маҳалласида, мироб оиласида дунёга келган. Отаси тажрибали, кўпни кўрган, қишлоқнинг ҳурматли деҳқонларидан бири эди. Қиз фарзанд дунёга келганини эшитиб қувонган ота чақалоқни қўлига оларкан, толеи порлоқ, элда азиз бўлсин, деган яхши ниятлар билан унга “Пошшохон” деб исм қўяди.
Дарҳақиқат, отанинг нияти холис экан. Бироқ бундай юксак натижаларга эришиш унга анча қимматга тушди, десак янглишмаган бўламиз. Ая оилада тўнғич фарзанд бўлиб, ундан сўнг икки ука дунёга келганди. Онасининг уй ишларида дастёри бўлиш билан бирга, отасига дала ишларида ҳам қарашиб, деҳқончиликнинг сир-асрорларини мурғак қалбига жо эта бошлади. Ақлини таниб, оқу қорани ажрата бошлаганида дала ишларига жалб этилди. Мактаб остонасига қадам қўйганида эса онаси бу ёруғ оламни тарк этди.
Отаси иккинчи маротаба оила қурди. Ўгай она қўлида қолган Пошшохон онасидан ёдгор икки укасини қаноти остига олиб, уларга оналик қилди. Ўзи ўксиганини бировга билдирмади. Мактабда ўқиш баробарида далада ўзидан катта қиз-жувонлар қаторида кетмон чопди, улар билан баб-баробар меҳнат қилди. Бунинг ортидан ёшгина Пошшохон тез орада атрофга танилиб, эл назарига тушди.
Замон тақозосими ёки оилавий шароитми, ўн олти ёшида уни Лоғон қишлоғига турмушга узатишди. Бу пайтда уруш бошланган, барча бирин-кетин фронтга сафарбар этилаётган, ҳаёт борган сари ҳарбийлаштирилиб, қатъий тартиб-интизомга бўйсундирилганди. Келин-куёв бор-йўғи олти ойгина яшади, холос. Аввалига оила каттаси Амбарали ака урушга кетиб, бедарак йўқолди. 1942 йилнинг кузида эса Пошшохон ҳам турмуш ўртоғи Қамбаралини фронтга кузатди.
Пошшохон аянинг ўша йиллардаги қаҳрамонона меҳнатини таниқли журналист Иброҳимжон Ашуров қуйидагича эслайди: “Каптархонадан Лоғонга келин бўлиб тушган Пошшохон умрининг бошланмиш баҳорига қаҳратон манфур муҳрини босди. Чимилдиқ ҳали йиғиштирилиб улгурмасидан, умр йўлдоши эгнига беқасам тўни ўрнига шинель кийди. Келин эса аламини, ғанимларга нафратини меҳнатдан, ҳа, фақат меҳнатдан ола бошлади. Дала унинг учун фронт эди. Манглайидан оққан тер ёвга отилган ажал ўқи эди… Жасорат кўрсатиб ишлаш эса севикли ёрга бўлган садоқат рамзи эди. Пошшохон опа ҳам шу жанговар сафда борарди. Кези келганда, қўш ҳайдади, сув қўйди, қанор ҳам орқалади”.
Буюк Ғалабага эришилди. Беш йиллик азоб-уқубатли ҳаёт бироз енгиллагандай бўлди. Аста-секин ҳарбий хизматчилар уйларига қайта бошлади. Кимлардир кар-соқов, яна кимлардир қўлтиқтаёққа таянган ҳолда қайтарди. Пошшохоннинг ҳам кўзлари йўл қараш билан банд эди. 1945 йилнинг ноябрь ойида кўксини жанговар орден ва медаллар безаган ҳолда турмуш ўртоғи Қамбарали ака уйга қайтиб келди. Узоқ кутилган, йўл қараб чарчаган кўзлар шодликдан порлар, чеккан азоб-машаққатлар эса унутилгандай эди. Елкасидаги турмуш оғирликларини ёри билан бўлишган Пошшохон ая эндиликда колхознинг сут фермасида ишлай бошлади. Яратган уларни ҳам бирин-кетин фарзанд неъмати билан сийлади.
Урушда олган жароҳатини госпиталда даволаб юрган кезлари сирзанликларнинг боғдорчиликда эришган ютуқларини кўрган Қамбарали ака улардан ўрганган сир-асрорларини ўз уйида қўллаб, мевали боғ яратди. Ниҳоллар бир-икки йилда қаддини тутди. Фарзандлар ҳам атак-чечак қилиб, тили чиқа бошлади. Бу вақтда Пошшохон аядан бахтли инсон йўқдай эди. Аммо 1955 йилдаги қаҳратон қишда мевали боғни совуқ урди. Апрель ойида эса Қамбарали ака урушда олган оғир жароҳатлари туфайли вафот этди. Уч фарзанд ва улкан оғриқ яна Пошшохон аянинг ўзига қолди. Ёшлигида онасидан, энди эса турмуш ўртоғидан айрилиш уни эсанкиратиб қўйди. Лекин у қаддини мағрур тутди.
Дардини бировга айтишга ботинолмасдан, одамлар олдида ночор бева аёл номини олишни ўзига уят билиб, аввалгидан ҳам тезроқ ва кўпроқ меҳнат қилди. Фарзандларига ҳам ота, ҳам она бўлди. Уларни меҳнатсевар, илмга чанқоқ қилиб тарбиялаш пайида бўлди. Кунлик сут соғиш режасини белгиланган меъёрдан ортиқча бажариб, тез фурсатда унинг номи туман рўзномаларидан тушмайдиган бўлди. Қишлоқдошларининг қўллаб-қувватлаши ва ишончи билан Пошшохон ая 1959 йили Лоғон қишлоқ Шўросига раҳбар этиб тайинланди. Эътиборлиси, у илк қишлоқлик аёл сифатида бу масъулиятли лавозимга тайинланганди. Қишлоқ раиси сифатидаги фаолияти уни халқ билан янада яқинлаштирди.
Бу эса муаммоларни биргаликда, ҳамжиҳатлик билан ҳал этиш имконини берди. Бироқ унинг ютуқларини кўролмайдиган, тош отадиган айрим кимсаларнинг “Бева аёл қишлоқ раиси бўлишга нолойиқ”, “Саводсиз”, “Мактаб кўрмаган аёлга нима бор раислик қилиб” сингари туҳмат ва гап-сўзлари туфайли 1964 йилда ишдан кетишга мажбур бўлди. Оддий ишда ишламоқчи эди, бироқ ҳамкасблари уни дарров пиллачилик бригадасига бошлиқ қилиб тайинлашди. Бу орада колхоздаги оғир танглик ёш, умидли раҳбар томонидан амалга оширилаётган оқилона чоралар туфайли ижобий томонга ўзгараётганди. Ўз атрофига тажрибали, шижоаткор ходимларни жамлаган Раҳмиддин ака Абдураҳмоновнинг зарбдор гуруҳи биргаликда иш унумдорлигини ошириб, тўпланиб қолган муаммоларни аста-секин ҳал қила бошлади.
Бу гуруҳ сафида аллақачон халқ ҳурматини қозонган Пошшохон ая ҳам бор эди. У бригадир сифатида бир гуруҳ фаоллар, нуроний отахонлар ва ёшларни бирлаштириб, аҳил жамоа сифатида барчага намуна кўрсатди. Тожихон Шодиева, Турдихон Бойдадаева, Адолат Асронова сингари нафақат туман, вилоят, ҳатто республикада донғи кетган аёллар қаторида эндиликда Пошшохон Жўраева ҳам бор эди. Ая ер билан тиллашди, унинг қадрини, азизлигини ҳис қилди ва бошқаларга ҳам ўргатди. Ҳалолликни, сидқидилдан ишлашни ўз ҳаётий шиорига айлантирди. Далада ишлаш баробарида халқ уни бир неча маротаба туман ва вилоят кенгашларига депутат этиб сайлади.
Бунга унинг барчани тинглай билиши, муаммоларни дадил, қўрқмасдан юқори ташкилотларга кўтара олиши ва ҳал қилмагунча тинчимаслиги сабаб эди. Пошшохон ая Жўраеванинг яна бир хайрли ишларидан бири — 1975 йилдаёқ ўз қишлоғида Наврўзи оламни миллий қадрият сифатида нишонлашни бошлаб бергани бўлди. Миллий қадриятларимизни улуғлаган, уларни қайта тиклашга бошчилик қилган бу аёл ўз бригада шийпонида бутун қишлоқ аҳлини, ёшу қарини, ҳатто мактаб ўқувчиларини жалб этиб, байрам тадбирларини ташкил этди. Биргина Наврўз баҳонасида инсонларни ўзликка чорлашга уринди. Бу ишларда унга колхоз раисидан тортиб, оддий меҳнаткашларгача кўмаклашди. Бу ташаббус ўша давр нуқтаи назаридан, чинакам жасорат эди.
Онахон юртимиз истиқлолини, унинг порлоқ келажагини улуғ ёшга етганида кўрди. Эл ардоғида, шогирдларию ҳамкасбларининг эътиборида яшади. Уйи ҳамиша меҳмон, ҳовлиси набира-абиралар кулгусига тўлиб турди. Ана шундай бахтли кунларнинг бирида, 2011 йил 6 июлда бу фоний оламни тарк этди. Саксон беш йиллик умри мобайнида ҳаётнинг барча синовларини мардонавор енгиб ўтди. Хайрли ишларга бош-қош бўлди. Бева боши билан эркаклар билан басма-бас меҳнат қилиб, барча қийинчиликларни сабр билан енгди… Бундай инсонларни эса, асло унутиб бўлмайди.
Абдуҳошим МАҲАМАДОВ,
Фарғона давлат университети магистранти.