Bir qaraganda, “yolg'izlik” atamasini zamonaviy davr kishisiga nisbatan qo'llash biroz erish tuyuladi: hamma muayyan ish bilan band, hayot qaynamoqda, ko'chalarda, jamoat joylarida odamlar gavjum… Shu holatda inson qanday yolg'iz bo'lishi mumkin?
Psixologlarning fikriga ko'ra, bugungi kunda ayrim insonlar ruhiyatida yolg'izlik, atrofdagilarga ishonchsizlik hislari kuchayib, ijtimoiy izolyatsiya darajasiga yetmoqda. Ijtimoiy tarmoqlarda axborot hajmi kengayib, chek-chegara bilmas ma'lumotlar har bir xonadonga kirib borayotgan bir vaqtda real hayotdan ma'nan uzilib qolmaslik zamonaviy jamiyatning irodasini sinovdan o'tkazmoqda.
Vaqt bir yerda turib qolmaydi. Uzluksiz o'zgarishlar jarayonida insonlarning turmush tarzi ham o'zgarib bormoqda. Markaziy shaharlardan tortib, qishloqlargacha 24/7 rejimining normallashib, ijtimoiy tarmoqlar aholining hayotiga chuqurroq kirib borayotgani fonida, afsuski, ayrim yo'qotishlar ko'zga ko'rinmoqda. Masalan, haftaning yetti kunida ham uzzukun, ish bilan band bo'lish, tarmoqlarda uzundan uzoq qolib ketish, alaloqibat, oilalarda ruhiy-ma'naviy uzoqlik, masofa va bir qadar begonalik hissini shakllantirishga ulgurdi.
Bunday vaziyatda keksalar va bolalar bu hislarni ko'proq boshdan kechirmoqda. Har ikki yosh toifasining ham mehnatga layoqati nisbatan pastroq bo'lgani sabab, ularda o'zini keng jamoatchilikka oid deb bilmaslik, ko'pchilikdan ayri hisoblash yoxud atrofdagilarga keraksiz odam sifatida bilish kabi psixologik jarayonlar kechayotgani aniq.
To'g'ri, sharq xalqlari, ayniqsa, O'zbekistonda oilaviy qadriyatlar: o'zaro hurmat, kichiklarga izzat, shafqat ko'rsatish, mehr-oqibatli bo'lish an'analari asrlar chig'irig'idan omon-eson o'tib kelmoqda. Ammo ijtimoiy yolg'izlik bilan bog'liq muammolar, afsuski, hamyurtlarimiz hayotida qalqib yuzaga chiqmoqda.
Psixolog Indira Rahimovaning fikricha, keksalik davrida inson uchun eng muhim psixologik ehtiyojlardan biri — o'zining jamiyat va oila tomonidan qadrlanishini his etishdir.
Agar keksalar uzoq vaqt davomida e'tibor, mehr va samimiy muloqotdan chetda qolsa, ularda, avvalo, yolg'izlik hissi kuchayadi. Bu esa ruhiy tushkunlik, xavotir, o'ziga bo'lgan ishonchning pasayishi va hayotga qiziqishning susayishiga olib kelishi mumkin. Psixologiyada bu holat ko'pincha ijtimoiy izolyatsiya va emotsional yolg'izlik bilan izohlanadi.
Bunday holat uzoq davom etsa, xotira va diqqatning susayishi, uyqu buzilishlari, surunkali stress, depressiv kayfiyat va hatto kognitiv funksiyalarning pasayishi kuzatilishi mumkin.
Shu o'rinda alohida ta'kidlash joizki, mamlakatimizda keyingi yillarda keksalar va nuroniylarni har tomonlama qo'llab-quvvatlash, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, munosib hayot kechirishlari uchun shart-sharoit yaratishga qaratilgan davlat siyosati izchil rivojlanmoqda. Bu siyosatning muhim jihatlaridan biri — keksalarning ijtimoiy faolligini oshirish, jamiyat hayotidan chetda qoldirmaslik, ularning hayotiy tajribasi va salohiyatidan samarali foydalanishdir. Zero, keksa inson uchun e'tibor va g'amxo'rlik qanchalik muhim bo'lsa, uning jamiyatga kerakli ekanini his qilishi ham shunchalik ahamiyatli.
Bugungi kunda nuroniylarning mahallalar va oilalar hayotidagi o'rnini mustahkamlash, hayotiy tajribasini qadrlash, ularni turli sayohatlarga jalb etish, salomatligini muxofaza qilish borasida olib borilayotgan tizimli ishlar kutilgan natijani bermoqda.
Bu jarayonlarda oila va yaqinlarning ham muhim o'rni bor. Nabiralar, o'g'il-qizlar bobo va buvilariga telefon va internetdan foydalanishni o'rgatishi keksalarning uzoqda yashayotgan farzandlari va yaqinlari bilan doimiy aloqada bo'lishi imkonini beradi. Eng muhimi, keksalarga moddiy yordamdan ko'ra ko'proq mehr, e'tibor va samimiy muloqot zarur. Ba'zan bir necha daqiqalik chin dildan qilingan suhbat ham insonning ruhiy holatini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Agar yolg'izlik hissi uzoq davom etsa va ruhiy tushkunlik belgilari kuchaysa, psixolog yoki boshqa mutaxassis yordamiga murojaat qilish maqsadga muvofiq.
Shuni alohida ta'kidlash kerakki, yolg'izlik doimo insonning yolg'iz yashashi bilan bog'liq emas. Ba'zan kishi katta oilada yashasa ham o'zini ruhiy jihatdan yakka his qilishi mumkin. Bunday vaziyatlar, odatda, oila a'zolari o'rtasida samimiy muloqotning yetishmasligi, keksaning fikri va his-tuyg'ulariga e'tibor berilmasligi yoki uning faqat moddiy ehtiyojlari qondirilib, ko'ngil ehtiyojlari e'tibordan chetda qolishi natijasida yuzaga keladi. Ko'pincha farzandlar ota-onasining moddiy ta'minotini yetarli deb hisoblaydi, ammo keksalar uchun samimiy suhbat, yaqinlari bilan birga vaqt o'tkazish va ularni tinglaydigan insonning mavjudligini his qilish muhim.
Ijtimoiy yakkalanish bolalar psixologiyasida — agar mazkur holatga oila a'zolari, xususan, ota-ona jiddiy e'tibor qaratmasa, salbiy o'zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin. Hech e'tibor berganmisiz, oilasi, do'stlari bilan munosabatlari zaif bo'lgan bolalar va o'smirlarda passivlik, kelajakka nisbatan ishonchsizlik, o'zini to'laqonli his etmaslik, potensialiga past baho berish, “qobig'iga berkinib olish” holatlari yaqqol ko'zga tashlanadi. Bu paytda o'smirga uni eshitadigan, tushunadigan odam kerak. Mazkur jarayonda ota-ona, shuningdek, oila va jamiyatning, jumladan, maktabning roli, ishtiroki hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Xalqimizning azaliy qadriyatlariga xos tarzda oilalarda ahillik va totuvlikni asrash, mehr-oqibat tuyg'ularini kuchaytirish bugungi kunda zamonaviy xastalik deb e'tirof etilayotgan va ko'plab mamlakatlarda katta muammolarni yuzaga keltirayotgan ijtimoiy yolg'izlikka barham beruvchi yechim bo'la oladi.
Sug'diyona SOBIROVA,
“Nuroniy” muxbiri.