Mamlakatimizda nogironligi bo'lgan shaxslarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga e'tibor kuchayib, shunga qaratilgan tizimli normativ-huquqiy baza shakllantirildi. Xususan, 2020 yilda yangi tahrirdagi “Nogironligi bo'lgan shaxslarning huquqlari to'g'risida”gi Qonunning qabul qilinishi hamda BMTning “Nogironlar huquqlari to'g'risida”gi Konvensiyasining ratifikatsiya qilinishi ushbu sohadagi islohotlarning muhim huquqiy poydevori bo'ldi. Biroq milliy ta'lim tizimiga inklyuziv yondashuvni to'liq tatbiq etish va konseptual asoslarini mustahkamlash hali ham dolzarb vazifalardan biri bo'lib qolmoqda.
Umuman, inklyuziv ta'lim tushunchasi zamonaviy pedagogika va huquq fanlarida nisbatan yangi paradigma hisoblanib, uning mohiyatini to'g'ri anglash uchun terminologik asoslariga aniqlik kiritish lozim. UNESCO hujjatlarida inklyuziv ta'lim “barcha o'quvchilarning turli ehtiyojlariga moslashuvchi, ularning ta'lim jarayonidagi ishtirokini kengaytiruvchi hamda ta'lim tizimi ichidagi va tashqarisidagi kamsitishlarni kamaytiruvchi jarayon” sifatida tavsiflanadi. Ya'ni, inklyuziv ta'lim — bu barcha bolalarni, ularning imkoniyatlari, ehtiyojlari va o'ziga xosliklaridan qat'i nazar, umumiy ta'lim tizimida qamrab olishni nazarda tutadi. Shu bois, bugungi kunda jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishi, inson huquqlariga bo'lgan e'tiborning ortishi inklyuziv ta'limni ustuvor yo'nalish sifatida belgilamoqda.
Mazkur konsepsiyaning bosh g'oyasi — ta'lim tizimining o'zini har bir bolaning individual ehtiyojlariga javob bera oladigan darajada moslashtirishdan iborat. Nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish huquqi xalqaro huquqda bir necha tarixiy bosqichlarda rivojlanib bordi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasining 26-moddasida har bir insonning ta'lim olish huquqi umumiy tarzda e'lon qilingan bo'lsa-da, unda nogironligi bo'lgan shaxslarning maxsus ehtiyojlari alohida aks ettirilmagandi. BMTning Bola huquqlari to'g'risidagi Konvensiyasi sohada muhim burilish yasadi. Konvensiyaning 23-moddasida nogironligi bo'lgan bolaning alohida g'amxo'rlik va davlat tomonidan ko'mak olish huquqi tan olingan bo'lsa, 28 va 29-moddalarida ta'lim olish huquqi va ta'limning umumiy maqsadlari mustahkamlandi. Biroq ushbu matnda ham “inklyuziv ta'lim” atamasi bevosita qo'llanilmagan. Salamanka deklaratsiyasi va Harakat dasturi inklyuziv ta'limning xalqaro miqyosdagi ilk fundamental poydevori bo'ldi. Unda “barcha uchun ta'lim” tamoyili ilgari surilib, hukumatlarga inklyuziv ta'lim tizimini joriy etish bo'yicha konseptual tavsiyalar berildi.
Yurtimizda nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish huquqini tartibga soluvchi milliy normativ-huquqiy baza so'nggi yillarda yangi bosqichga ko'tarildi. Konstitutsiyamizning yangi tahririda bahs yuritilayotgan masala ilk bor konstitutsiyaviy darajada mustahkamlandi. Bosh qomusimizning 50-moddasida davlat inklyuziv ta'limni rivojlantirish va ta'limning uzluksizligini ta'minlash uchun shart-sharoitlar yaratishi belgilab qo'yildi. “Ta'lim to'g'risida”gi Qonunning 2020 yilgi tahriri 9-moddasida nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish shakllari sifatida — inklyuziv, integratsiyalashgan va maxsus ta'lim shakllari huquqiy jihatdan aniq klassifikatsiyalandi.
Tizimli tahlillar shuni ko'rsatadiki, sohadagi normativ-huquqiy baza shakllangan bo'lsa-da, amaliyotda inklyuziv ta'limni to'liq ro'yobga chiqarishga to'sqinlik qilayotgan bir qator huquqiy bo'shliqlar mavjud. Birinchidan, milliy qonunchilikda inklyuziv ta'limning poydevori hisoblangan “oqilona moslashtirish” tushunchasining aniq huquqiy ta'rifi, mazmuni va chegaralari detallashtirilmagan. Bu esa amaliyotda ushbu normaning sub'yektlar tomonidan ixtiyoriy va turlicha talqin qilinishiga sharoit yaratmoqda. Ikkinchidan, normativ hujjatlarda inklyuziv ta'limni moliyalashtirishning aniq mexanizmlari mavjud emas. Xususan, umumta'lim maktablari infratuzilmasini jismonan moslashtirish, maxsus texnik jihozlar (Brayl displeylari, surdotexnika vositalari) xarid qilish hamda jarayonga qo'shimcha mutaxassislar (tyutorlar)ni jalb etish uchun mablag'lar manbai va ajratilish tartibi aniq belgilanmagan. Uchinchidan, ta'lim muassasalarida inklyuziv ta'lim sifatini, o'quv dasturlarining moslashuvchanligini va bolaning rivojlanish dinamikasini nazorat qiluvchi mustaqil monitoring va baholash tizimi yo'lga qo'yilmagan.
Muxtasar aytganda, milliy qonunchilikdagi ushbu kemtiklarni bartaraf etish, konseptual atamalarning huquqiy maqomini aniqlashtirish hamda moliyaviy-iqtisodiy kafolatlarni kuchaytirish nogironligi bo'lgan bolalarning ta'lim olish huquqini amalda to'liq ta'minlashning bosh mezoni hisoblanadi.
Jasurbek JUMANIYaZOV,
Toshkent davlat yuridik universiteti
katta o'qituvchisi,
Kamronbek KARIMOV,
Toshkent davlat yuridik universiteti huzuridagi akademik litsey o'quvchisi.