Mamlakatimizda o'z ma'rifati, yuqori ilmiy salohiyati, xalqlar o'rtasidagi do'stlik aloqalarini mustahkamlash, tinchlik va barqarorlikni ta'minlashga hissa qo'shgan davlat va jamoat arboblari g'oyat bisyor. Ularning har birining hayoti, boshdan kechirgan sinovlari, el-yurt manfaatlarini ta'minlash yo'lidagi matonat hamda fidoyiliklarini qalamga olgan taqdirimizda, katta-katta kitoblarga jo bo'lishi ayni haqiqatdir.
Filolog, pedagog, diplomat, jamoat arbobi Sa'dullayev Davlatbek Samiyevichni yurtimizning ana shunday ziyoli farzandlaridan biri desak, aslo mubolag'a qilmagan bo'lamiz.
Davlatbek Sa'dullayev 1947 yil 10 iyunda Toshkent shahrida tug'ilgan. Respublika rus tili va adabiyoti pedagogika institutini tamomlagan. Nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgandan so'ng Termiz pedagogika instituti va Toshkent davlat universiteti (hozirgi O'zMU)ning rus tili kafedrasini boshqargan. Universitet qoshidagi Til markazining birinchi direktori bo'lgan.
Ilmiy-pedagogik faoliyati davomida uning nazariy stilistika, madaniyat tilshunosligi, aloqashunoslik, zamonaviy rus tilining nazariy muammolari, ritorika, lingvistik uslublar va boshqa jabhalarga oid 20 dan ortiq monografiya, darslik va lug'atlari, 200 ga yaqin ilmiy-tadqiqot ishlari chop etilgan. Rus tilini o'qitishning dolzarb masalalariga bag'ishlangan xalqaro va mintaqalararo konferensiyalarning tashabbuskori va ishtirokchisi bo'lgan.
Shu bilan birga, O'zbekiston Tashqi ishlar vazirligida bo'lim boshlig'i, boshqarma boshlig'i, keyinchalik O'zbekistonning Afg'onistondagi konsuli lavozimlarida ishlagan. Kobul universiteti, Termiz davlat universiteti, Toshkent tibbiyot akademiyasi Urganch filialining faxriy professori, Rossiya Pedagogika va ijtimoiy fanlar akademiyasining muxbir a'zosi, Afg'oniston fanlar akademiyasi a'zosi. O'zbek tiliga davlat tili maqomi berilishida Davlatbek Sa'dullayevning ham alohida xizmatlari bor.
O'sha davrlarda “Qizil Yulduz”, “Do'stlik” ordenlari, rus tili o'qituvchilari xalqaro assotsiatsiyasining “Rus tilini o'rganishdagi muvaffaqiyati uchun”, Rossiya Federatsiyasi Tashqi ishlar vazirligining “Do'stlikka qo'shgan hissasi uchun”, “Do'stlik va hamkorlik uchun” faxriy nishonlari bilan taqdirlangan.
80 yoshga yaqinlashib qolgan otaxon bilan suhbatimiz g'oyat samimiy kechdi. Ularning og'ir, vazmin, har bir jumlani chuqur bayon etishlari, samimiy muomala-munosabatlari qarshimizda nafaqat katta olim, balki ulkan iste'dodli diplomatni ham gavdalantiradi.
— Toshkent shahridagi Chaqar ko'chasida non sotadigan magazin bo'lardi, — deydi u bolaligni esalab. — Magazin sotuvchisi Saodat opa edi. 5-6 yashar bolaman. Mening o'sha vaqtlardagi vazifam uyga non keltirishdan iborat edi. U yerdan issiq va mazali gijda non chiqardi. 1952-53 yillar. Bizning oilaga jami 4 ta non berilardi. Nonlarni sovib qolmasin deb, sochiqqa o'rab olib kelardim. Atoqli san'at va madaniyat arbobi Yunus ota Rajabiy qo'shnimiz edilar. O'g'illari Hasan Rajabiy bilan do'st bo'lganmiz. Bir kuni bir do'stim bilan ularning daraxtlariga chiqib, maykalarimizga to'ldirib, dovuchcha uzayotganimizda, katta o'g'illari bizni “qo'lga tushirdilar”. Qulog'imizdan ushlab hovliga olib kirdilar. So'rida Yunus ota ishlab o'tirgan, maqom yozayotgan ekanlar. O'g'illari garchi, bizni “jinoyatchi” sifatida tanishtirgan bo'lsalar-da, Yunus ota bunga parvo qilmadilar, aksincha, bizga qarab: “Musiqaga qiziqadiganlar bormi?” — deb so'radilar. Men, ha, desam, tezda qutulaman deb o'yladim. Sherigim esa yo'q dedi-yu “jazo”dan qutulib, juftakni rostladi. Men qolib ketdim. Yunus ota tanbur chertib, ko'p narsalarni gapirib berdilar. “Musiqani sevmagan kishi odam bo'lmaydi. Musiqa — xalqning yuragi. Yuraksiz o'zingni tasavvur qila olasanmi?! Maqom ham shunday. Men maqomlarni yig'yapman. Shularni kitob qilib chiqaramiz. Sen musiqani hurmat qilishing kerak”, — dedilar… O'sha kungi suhbat bir umr yodimda qolgan.
4-sinfni tugatganimda, dadam oliy partiya maktabini tamomladilar va Boysun tumaniga Ijroiya qo'mita rahbari etib tayinlandilar. 1953 yil men tumandagi rusiyzabon bolalar bog'chasiga qatnardim. Katta yuk mashinasida ketayotgan vaqtimizda Stalinning vafot etganligi e'lon qilindi. Haydovchi o'zini yo'qotib, mashinani ariqqa haydab yuborgandi o'shanda. Biz, bolalarni Xudo bir ofatdan asrab qolgandi…
Onamning ismlari Hamida edi. 34 yoshda vafot etganlar. Xatlari dona-dona, sochlari jingalak edi. Kenjamiz, ya'ni singlimning sochlari onamnikiga o'xshaydi, yozuvi ham ularning xatlarini eslatadi. Onam ham oliy partiya maktabini tamomlab, Surxondaryo obkom partiyasining 2-kotibligiga saylangandilar. 7 noyabrda vazifaga kirishishlari kerak edi. Termizda shamollab qolib, Boysunga kelganda, yotib qolgandilar. 1959 yil 14 noyabrda hayotdan ko'z yumganlar. U yerdagilar onamni Toshkent aya deb juda hurmat qilishardi. Biz aya bilan xayrlashishimiz kerak, deyishdi. Shuning uchun onam ertasiga, 15 noyabr kuni dafn etildilar.
Qabristonda uch o'g'il yonma-yon turganmiz. Singlimiz u vaqtda 5 yoshda edi. Unga nima deyishni bilmay, onamlar metroga kirib ketyaptilar, deganman. Singlim bunga ishongan va yig'lashdan tiyilgan. Birdaniga shu fikr kelgandi o'shanda miyamga. Chunki metro haqida tasavvurga ega edim. Negaki, 1959 yilda Butunittifoq xalq xo'jaligi ko'rgazmasida men kumush medal bilan taqdirlanganman. Mukofotni olish uchun borganimda metroda yurgan edim.
Dadamni esa o'sha vaqtda otasiga janoza o'qitdi, deb yuqori lavozimdan olishib, tojik maktabiga oddiy o'qituvchilikka tayinlashgandi.
Bolaligimda samolyotsozlikka qiziqardim. Motor bilan ishlaydigan samolyot modelini yaratgandim. Motoriga benzin quyilardi. Uchirganim, Termizda bo'lib o'tgan viloyat musobaqasida sovrinli o'rin egallaganim ham yodimda. Shu sohada o'qish uchun Xarkovga borib, institutdagi imtihonlarni a'lo baholarga topshirdim. Ammo ko'zoynagim va yuragimdagi xastalik sabab o'qishga qabul qilishmadi. Shunday bo'lsa-da, bitta imtiyoz berishdi. Xohlagan politexnika institutiga kirishga imkonim bor edi. Men esa ortga qaytdim.
O'zbekistonga kelgach, Nizomiy nomidagi pedagogika instituti yonidagi e'longa ko'zim tushdi. Unda “Literaturnыy institut” deyilganini ko'rdim. Keyin bilsam, Respublika rus tili va adabiyoti instituti ekan. Hujjatlarni topshirgach, ortga qaytish yo'q, dedim-da, imtihonlarni topshirishga kirishdim. Birinchi imtihon — insho, undan “besh” baho oldim. Suhbatda esa “Evgeniy Onegin”ning uch bobini yoddan gapirdim. Bo'ldi, deyishdi. Tarixdan ham “besh” oldim. Fransuz tilidan esa “to'rt”ga topshirdim. Tashqarida mening eng qadrdon qo'llab-quvvatlovchim, onamning onasi, ya'ni buvim — Iqbolnisa aya o'tirardilar. Ular doim “Sendan tog'ang rahmatlining hidi keladi”, — derdilar. Tog'am rahmatli Ikkinchi jahon urushida halok bo'lganlar. Shunday qilib, Respublika rus tili va adabiyoti instituti talabasiga aylandim.
Ayni institutda turmush o'rtog'im Ra'noxon bilan tanishganman… Toshkent zilzilasi payti edi. “Stroitel Tashkenta” gazetasi ochildi va unga meni muxbir, ta'sischi etib tayinlashdi. Men materiallar yig'dim, gazetani boshqardim. Maqolalar chop ettirdim. Mehnatimga yarasha pul berishdi. Taxminan 3 ming rubl o'sha vaqtda katta summa edi. Buncha pul kerak emas, deb, uni davlatga qaytarib topshirmoqchi bo'ldim. Ammo hech kim qabul qilmadi. Aksincha “Bu sening ishingga yarasha berilgan haq”, — deyishdi. Oxiri buvimlarga olib borib topshirdim…
Paxta davrida tabelchilik qildim. Botir Zokirovning ashulasini o'zimcha xirgoyi qilib yurardim. Talabalar gulxan atrofida yig'ilganimizda ba'zi “muxlislarim” mendan kuylashni so'rashardi…
1983 yil Moskvada malaka oshirdim. U paytlarda ToshDU (hozirgi O'zMU)da ishlardim. Meni Markazqo'mga chaqirishdi. Kurator menga: “Fors tilini bilasanmi?” — deya savol berdi. Men mukammal bo'lmasa-da, oz-moz bilishimni aytdim. “Bo'lmasa, sening joying Afg'onistonda”, — dedi u kishi. Shu tariqa, dadamning roziligini olgach, oilam bilan Afg'onistonga yangi vazifaga jo'nadim. U yerda ayolim litseyda afg'on bolalariga rus tili fanidan o'qituvchilik qildi. Men esa Kobuldagi pedagogika akademiyasida, institutda dars berdim. Afg'oniston fanlar akademiyasi a'zosi sifatida fors tilida ma'ruzalar o'qidim…
Davlatbek Sa'dullayevning hikoyalari hayot sinovlari, ularni yengib o'tishdagi matonatu ibratga to'la bo'lib, tafsilotlarni bayon etadigan bo'lsak, yana ko'plab sahifalarni qoralashga to'g'ri keladi. Otaxonning turmush o'rtog'i Ra'noxon aya bilan tanishuvi, quda taraflarning bir-birlariga nisbatan cheksiz hurmat-ehtiromi, bo'lajak kelinning ibo-hayosi-yu tanlangan kuyovning har tomonlama komil, kuyovlikka munosibligi haqidagi kechinmalarning o'zini yana bir ajib muhabbat qissasi deyish mumkin. Davlatbek Sa'dullayevning diplomat sifatidagi faoliyati, mamlakatimiz tashqi ishlar vazirligi tizimidagi fidoyi xizmatlari esa alohida e'tirofga munosib.
Davlatbek ota va Ra'noxon aya farzandlarini ham ziyoli etib kamol toptirganlar. Ularning uch nafar farzandi — ikki o'g'il, bir qizi o'zlari kabi el-yurt xizmatida kamarbasta. Qizlari Hamida Sa'dullayeva 1969 yilda tug'ilgan. Hozirda katta bir farmatsevtik kompaniyaning rahbari. Katta o'g'illari Azizbek Sa'dullayev 1971 yilda tug'ilgan. Sharqshunoslik sohasi vakili. Arab tili bo'yicha mutaxassis. Kenja o'g'il Bekzod Sa'dullayev 1981 yilda tavallud topgan. Bekzod jurnalistika sohasini tanlagan. Nabiralar ham ulardan ibrat olib, ilm-ma'rifat yo'lidan bormoqdalar.
Piru badavlat otaxonu onaxon bilan suhbatimiz uzoq davom etdi. Suhbatning shu qadar yoqimli ekanligidan uch-to'rt soat vaqtning suvdek oqib o'tganligi ham sezilmadi. O'zi shunday bo'ladi. Olimlarning suhbatida bo'lgan odam oz vaqtda katta bir hayot darsligini o'qiganday, ulkan ruhiy quvvat olganday his qiladi o'zini. Nuroniylarimiz bilan xayrlashar ekanmiz, mazmunli va xayrli muloqot uchun ulkan minnatdorlik bildirdik. Ular ham, o'z navbatida, yurtimizga bugungidek tinchlik-xotirjamlik, farovonlik va dorilomonlik abadiy yor bo'lishini Yaratgandan so'rab, duolarga qo'l ochdilar.
Bahodir Valiyev.