(“Mening Dog'istonim” kitobidan)
Rasul HAMZATOV,
avar shoiri
Bu voqea men Dog'iston Yozuvchilar uyushmasi raisligiga endigina saylangan kezlarim bo'lgandi. Rais lavozimining majburiyatidan ko'ra huquqi ko'proq, agar o'zingga sarguzasht izlamasang, bemalol asosiy ishing – she'r yozish bilan shug'ullanishing mumkin. Men o'sha vaqtda yosh, g'ayratli bo'lganim uchun tashabbus ko'rsata boshladim va yangi lavozimga bog'liq ishlarni topdim.
O'yladimki, o'z uyining mustahkamligini bilmoqchi bo'lgan odam to'sinlarni, ustunlarni, umuman, tayanch qismlarni bir-bir ko'zdan kechiradi. Angladimki, Dog'iston Yozuvchilar uyushmasining tayanchi to'rt millatga mansub to'rtta shoir ekan: lezgin Tagir Xryugskiy, qo'miq Ali Qoziyev, avar Zohid Gadjiyev, lak Abutolib G'afurov. Shunga bog'liq tadbir o'tkazishni rejalashtirdim va to'rt oqsoqol shoirning Dog'iston hukumati rahbari bilan uchrashuvini tashkil qilish harakatiga tushdim. Shoirlar hukumat rahbariga o'z iltimoslarini aytishadi, hukumat rahbari shoirlarga o'z istaklarini bildiradi.
Mana, hukumat rahbari Abdurahmon Doniyolov bilan suhbatlashib o'tiribmiz. Davra suhbatida rasmiyatchilik yo'q, bir piyola choy ustida davom etayapti. Shoirlar xursandchiligidan yettinchi osmonda, ular uyushmaning yangi raisi Rasul Hamzatov yaxshi odam ekanligini to'rtta tilda gapirayapti. Doniyolovga ham mashhur shoirlar davrasi yoqib tushgan. U ham shunday uchrashuvni tashkil qilgan Rasuldan minnatdor.
Juda yozilib Dog'iston, hayot va she'r haqida qizg'in suhbat qurdik. Nihoyat, hukumat rahbari erib ketib, har bir shoir o'zining biror iltimosini aytsin, dedi. Birinchi bo'lib Tagir Xryugskiy boshladi.
– O'rtoq Doniyolov, har yili qahraton qish boshlanishi bilan tog'dagi qo'tonlarda qo'ylarning ko'pchiligi ochlikdan, sovuqdan o'lishi meni ranjitadi. Nahotki, yozda cho'ponlarga yordamchilar yuborib, qishga ko'proq pichan g'amlash mumkin emas.
Doniyolov shoir gaplarini daftariga yozib olib, yana so'radi:
– Boshqa iltimosingiz yo'qmi?
– Yana, Xryug ovulidagi xo'jalikka bitta avtomashina ajratishning iloji bormi?
So'z navbati Ali Qoziyevga keldi. Qoziyev og'zini ochib bizga, shu jumladan, hukumat rahbariga chirik tishlarini ko'rsatib dedi:
– Ovqatni chaynashga ham qiynalayapman. Menga yaxshi, yangi tish qo'ydirtirib berish mumkinmi? Tishsiz og'iz bilan yaxshilab qo'shiq aytib bo'lmasa. She'r o'qisam, og'zimdan so'zlarning harfi tushib ketayapti.
Shu zahoti Qoziyev tishi tushgan og'iz bilan she'r o'qish qiyinligini namoyish etdi. U Hasavyurt shahar boshlig'iga murojaati bitilgan she'rini o'qidi. She'rda keksa shoirning uyiga ko'mir so'rab yozgan iltimosnomasi ta'sirchan so'zlarda ifodasini topgandi.
– Sizga ko'mir berishdimi? – so'radi Doniyolov.
– Bu ishni o'tgan yildan beri cho'zib kelishayapti.
Doniyolov daftariga nimanidir qayd etdi va biz Zohid Gadjiyevni tinglashga tayyorlandik.
– Hozirgi yoshlar konsertlarda kuylash o'rniga, nuqul baqirishadi. Ular bu baqirishlari bilan juda yaxshi xalq qo'shiqlarimizni buzishyapti. Yangi qo'shiqlar ashulachilarning baqirishiga moslab yozilyapti. Bunga chek qo'yish kerak. Ayrimlarida faqat afsonalardagi pari chiroyi maqtaladi. O'rtoq Doniyolov, ularga ayting, afsonalardagi pari chiroyini emas, qishloq xo'jaligi ilg'orlarini maqtab qo'shiq kuylashsin.
O'z nutqini tugatgan Gadjiyev men tomonga engashib, qulog'imga shivirladi:
– Eshitishimga qaraganda, kecha kechqurun Shaxtamonov va Sulaymonov restoranda vino ichishibdi. Yozuvchilarga ichkilik ichishni ta'qiqlash kerak. Bu masala bo'yicha sening oldingga alohida kiraman.
Navbat Abutolibga yetib keldi.
– Hurmatli Abdurahmon, – deya so'zini boshladi Abutolib, – mening oxirgi xotinim yaqinda o'g'il tuhfa qildi.
– Nega endi oxirgi xotinim?
– Mening xotinlarim ko'p bo'lgan. Nima qilay, gazetalarda suratimni bosishadi, radioda Dog'istonning orden olgan, deputat shoiri deb maqtashadi. Yengil tabiat ayollar bu maqtovlarga uchadi. Mashhur shoir ekan, demak, qasrda yashaydi, sandig'i to'la boylik deb o'ylashadi va menga tegishadi. Keyin ko'p qavatli uyning yerto'lasida kun kechirayotgan qashshoq Abutolibni ko'rishadi. Bu ularga yoqmaydi va tashlab ketishadi. Shuning uchun men ko'p bor uylanganman. Ha, hurmatli Abdurahmon, mening qo'shiqlarim to'rg'aylar kabi ko'kka intilishadi, o'zim esa hamon yerto'ladaman. Mana shu yerto'ladan qo'shiqlarimni ko'kka uchirayapman. Menga o'g'il tug'ib bergan oxirgi xotinim ham agar yangi uy olmasam, tashlab ketishini aytdi. U o'g'limni bag'riga bosgancha ketadi… Abdurahmon, u hali ketmasidan yuragimning bir parchasi uzilib tushganday bo'lyapti. Mening oilamning buzilib ketishiga yo'l qo'yma, menga uy ber, toki kastryulimni plitaga mindirib bemalol ovqat qilayin. Yoshim ham yetmishdan oshdi, mening umr aravam tepaga emas, tog'dan pastga shitob bilan tushayapti. Agar menga yangi uy ajratsang, unga seni ham mehmonga taklif qilardim.
Hafta o'tmasdan Abutolib yangi uyning orderini qo'liga oldi. Alvido, jonajon yerto'la! Abutolib “Pushkin” ko'chasida yangi qurilgan uyning uchinchi qavatidagi uch xonali uyga ko'chib o'tdi.
Bir kuni ko'chada Abutolibni uchratib qoldim. U meni ko'rishi bilan o'zini metall uyumidan nimanidir izlayotgan odamga o'xshab tutdi.
– Assalomu alaykum, Abutolib! Yangi uyda qanday yashayapsiz, yoqdimi?
– Necha kundirki, qo'ng'iroq izlayapman, uni uyimga osib qo'yib chalgancha Sada ovulilik Hamzatning o'g'lini mehmonga chorlayman deb. Men dengizga qaragan derazamni uch marta ochib surnayimni chaldim, sen surnayimning nolasini eshitib mehmonga kelishingga umid qilgandim. Katta qo'ng'iroq topib chalmasam, chorlovimni eshitmaydiganga o'xshaysan. Qani, qo'ng'iroq izlagani ketdik.
Men o'sha zahoti Abutolib bilan uning uyini ko'rgani bordim. Yangi uyda to'rtta devor bor edi, xolos. Polda Abutolibning yerto'ladan olib kelgan lash-lushlari yotardi: eski surnay va nay, temirchilik eski terisi (xudo biladi, endi nimaga kerak bo'ladi), eski kerosinka, tog'ora, kastryul, chelak, ko'za, etik, po'stin… Uyiga tog'lik eski qadrdoni mehmonga kelganga o'xshaydi, bir chetda uning eski xurjuni. Albatta, tog'liklar shaharga faqat mehmon bo'lish uchun emas, biror ishini bitirishga kelishadi. Abutolib, bo'sh xurjunni qo'liga olib koyiy ketdi:
– Yaramas xurjun, nega bo'm-bo'shsan? Agar sen qo'y go'shti bilan to'la bo'lganingda, mening mehmonimning ishi tezroq bitardi. Sen bo'sh bo'lganing uchun qancha odam Chang tog'idan shaharga bekorga kelib ketishadi.
Abutolib bo'sh xurjunni koyir ekan, meni o'tqazishga joy izladi. O'tqazishga taklif etadigan joyi yo'qligini bilgani uchun qo'limga pichoq berib, derazadan hovlidagi hujrasini ko'rsatdi:
– Anavi hujrada g'ozim bor, uni so'yib tur. Bizning tushligimiz bo'ladi.
Hujraga kirib, bir amallab g'ozni ushladim. G'oz tipirchilab qo'limdan chiqishga urinardi, men ishga kirishdim. Yuqoridan Abutolibning ovozi keldi:
– Kim jonliqni bunday so'yadi? G'ozning boshini boshqa tomonga bur. Sen Makka qaysi tomonda ekanini bilmaysanmi?
Men topshirilgan vazifaning uddasidan chiqdim va keyinroq Abutolibning maqtovini eshitdim.
Abutolib o'zi aytganday, kastryulni plitaga mindirdi va uzoq vaqt tushlik tayyorlash bilan band bo'ldi. Men bu vaqtda uyni ko'zdan kechirdim. Keksa shoir yerto'ladan ko'chgan bo'lsa ham yangi uyiga yerto'ladan eski kastryulidan tortib, turmush tarzigacha barini ko'chirib olib kelibdi. Uyda stul, stol, shkaf, krovat, umuman, bironta mebel yo'q edi.
– Abutolib, qaerda she'r yozayapsiz?
– Hali bu uyda bironta tayinli she'r yozganim yo'q. Bir qancha vaqt she'r yozish uchun eski yerto'laga borib yurdim, uni ham rassomga ustaxona uchun berib yuborishdi. Ollohga ayon, bu uyda yerto'ladagiday xotirjam uxlay olmayapman. Yerto'lamda tushum kam bo'lsa ham, vaqtim ko'p edi. Odamlar ham tinchimni buzavermasdi. Hamma ham yerto'laga meni yo'qlab kelavermasdi. To'g'ri, yerto'ladan dengiz ko'rinmasdi. Ollohga shukur, endi dengiz keksa Abutolibning shundoq ko'z oldida.
U oqish-ko'kish tusda to'lqin hosil qilib chayqalayotgan dengizga uzoq tikilib qoldi. Men unga xalaqit bermadim, biz sukut saqladik. Nihoyat, Abutolib sekin gap boshladi:
– Bir yozuvchi men haqimda shunday debdi: “Abutolib yangi uy oldi. Ko'ramiz, endi u qanday she'r yozar ekan?!” U o'zicha she'r yozish uyga bog'liq emasligini tushuntirib qo'ymoqchi. Men ham yaxshi bilaman, shoir – o'z she'rlarining uyi, shoir yuragi – she'riyat istirohat qiladigan joy. Umrimning yaxshi va yomon kunlari menda yashaydi. Men o'zim qaerda yashayman, bu ular uchun muhim emas.
Abutolibning uyidan og'ir taassurot bilan chiqdim. Bu haqda Dog'iston hukumati rahbariga so'zlab berdim va Abutolibning nashrga tayyorlanayotgan “Qushlar janubga uchadi” kitobiga beriladigan gonorar hisobidan uning uyiga mebel sotib olishga qaror qilindi. Bu vazifani bajaradigan uch kishidan iborat tezkor ishchi guruhi tuzildi: Dog'iston nashriyoti direktori, savdo vaziri va men. Bizga kerakli mebellarni topish, ularni xarid qilish va Abutolib uyiga yetkazib berish vazifasi yuklatildi. Menga vazifamizga doir barcha kelishuvlarni amalga oshirish topshirilgandi.
Uchalamiz Mahachqal'adagi barcha savdo omborlarini ko'rib chiqib, kerakli mebellarni tanladik: uxlash uchun yumshoq mebel – mayli, xalq shoiri maza qilib orom olsin; ijod stoli – xalq shoiri unda ajoyib she'rlarini yozsin; oshxona jihozlari – xalq shoiri ularda mazali taomlar pishirib, huzur qilib ovqatlansin. Mebellarni uyiga joylashtirgandan keyin Abutolib bizni tashakkurnomaga ko'mib tashlash uchun oldimizga chopib borgan, deb o'ylayapsiz. Ammo u chopib ham kelmadi, ko'ngil uchun rahmat ham aytib ketmadi va hatto mebellarni joylashtirgani to'g'risida xabar ham bermadi. Shunda biz o'zimiz uning uyiga borib, Abutolib mebellarni qanday joylashtirganini va ulardan qanday foydalanayotganini ko'rmoqchi bo'ldik.
Eshikni taqillatishga hojat qolmadi, chunki u ochiq ekan. Tushlik stoli yoniga to'shalgan gilamda Abutolib oilasi bilan cho'kkalab o'tirardi. Oldida yozilgan gazetaga ovqat va choy uchun krujka qo'yilgan. Abutolib tarelkada kefir ho'plardi. Albatta, yap-yangi silliq tushlik stoli to'lishgan qizday quchog'ini ochib turardi, faqat Abutolibning uni quchoqlashga hushi yo'q edi.
Boshqa xonada ajoyib ijod stolini ko'rdik. Uning ustiga qo'yilgan siyohdon, ruchka va qog'ozga qo'l tegizilmagan. Shu turishda u ijod stoliga emas, muzey eksponatiga o'xshardi. Xonaning bir chetida polda arab alifbosida yozilgan qog'ozlar yotardi.
– Abutolib, siz hozirgi imloda yozishni bilmaysizmi?
– Bilaman, eskicha yozishga o'rganib qolganman. Oldin she'rlarimni arab alifbosida yozaman, keyin ularni muharrirlar tushunishi uchun hozirgi alifboda qayta yozib chiqaman, misoli o'zimni o'zim tarjima qilaman.
– Krovatda ham biror marta uxlagani yo'q, – deya chaqmachaqarlik qildi xotini. – Bekorga shunday qimmat mebellarni sotib olibsizlar.
– Yana krovat deydi. Men shaharga kelgan birinchi yilimda boshimga tosh qo'yib yotardim, yostiq o'rniga tosh qo'yib yotsam qattiqroq uxlardim. Bolaligimda buzoq boqqanimda, boshimga tosh qo'yib uxlashga o'rganganman.
– Demak, biz sizga ko'nglingizdagiday mebel tanlay olmaganmiz. Sizga krovat ham, shkaf ham, stol-stullar ham yoqmayapti, to'g'rimi?
– Nega, mebellar yaxshi. Ular mening qo'shnim Golfrid Hasanov uyiga juda mos ekan.
– Qo'shningiz Golfrid Hasanov yaxshimi?
– Balki u yaxshi odamdir, lekin biz totuv emasmiz.
– Nimaga?
– U judayam madaniyatli. Nima desam ekan, men juda qishloqiman, u juda shaharlik. Men juda tog'likman, u juda tekis joydan. Bizning bosh kiyimlarimiz ham har xil. Ehtimol, boshlarimiz har xil bo'lsa kerak. Men o'z yurtimning o'g'liman, u o'z kasbining o'g'li. U mening surnayim va kuylarimga toqat qilolmaydi, men uning pianinosi va simfoniyasiga. Chalayotgan musiqasidan rohatlangim keladi, lekin buni uddalay olmayapman. U ham shunday, surnayimni qo'limga olishim bilan eshigimni taqillatadi: “Abutolib, ishlashga xalaqit beryapsan”. Men unga atayin surnay chalayotganim yo'q, radioda berishyapti deyman. Chindan, radioda berishsa ham eshigimni taqillatib kelaveradi. Bundan chiqadigan xulosa shuki, u o'zimning surnay chalishimnigina emas, radiodan surnay tinglashimni ham taqiqlamoqchi. Bir so'z bilan aytganda, biz boshqa-boshqa odamlarmiz. Mening uyimga tog'dan xurjun ko'targan mehmonlar keladi. Uning uyiga Moskvadan portfel ko'targan odamlar. Men mehmonlarimni bo'za, qovurma, achchiq-chuchuk bilan siylayman, u mehmonlarining oldiga kofe va konyak qo'yadi. Men bozorga boraman, u magazinga. Men uxlayotganda u yozadi, u uxlayotganda men yozaman. Unga tuvaklarda o'sgan gullar yoqadi, menga baland tog'lardagi yashnagan maysalar. Eshitayapsizlarmi, hozir u o'zining qandaydir simfoniyasini chalyapti.
Biz Abutolibning qo'shnisini bilardik, u Rossiyada va Dog'istonda xizmat ko'rsatgan madaniyat xodimi Golfrid Aliyevich Hasanov edi. O'sha vaqtda u fortepyano uchun yozilgan simfoniyasi ustida ishlardi. Men uning ilhombaxsh, nozik ijrosini tinglar ekanman, o'ylab qoldim: “Qanday ajoyib simfoniya yaratish mumkin edi-ya, agar xalqdan chiqqan Abutolibday iste'dod va maxsus dargohlarda bilim olgan Hasanovday iste'dod hamkorlik qilishsa…”
Men yana o'yladimki, qanday baxtli shoir bo'lardim, agar she'rlarimda, kitoblarimda ikki fazilat — soddadil xalqimning muloyim fe'l-atvorini va zamonlar sinovidan o'tgan bag'rikengligini mahorat bilan birlashtira olsam. Istaymanki, she'rlarimda Abutolib va Golfrid qo'lni qo'lga bersin. Istaymanki, she'rlarimda ularning qo'shnichiligi hayotdagiday emas, ahil-inoq bo'lsin.
Men ularning qachondir hamkorlik qilishiga ishongim keldi. Agar shunday hamkorlik paydo bo'lmasa, yoki menga bu ishga aralashish huquqi berilsa… Ehtimol, eng so'nggi texnika yutuqlari asosida tayyorlangan mazali ichimlikka tog'dagi jilg'aning shaffof, sovuq suvidan qo'shib ichishga taklif qilardim. Nima ham derdim, madaniyat, taraqqiyot, kasb mahorati vaqt o'tishi bilan singadi. Demoqchimanki, agar ular yo'q bo'lsa o'zlashtirish mumkin, lekin milliy tuyg'u odamga tug'ilishi bilan beriladi. Xalq shoiri va surnaychi Abutolib boshqa sharoitda, ehtimol, bastakor va hatto yetuk kompozitor bo'lishi mumkin edi, lekin mahoratli kompozitor va sozanda Golfrid hech qachon oddiy xalq baxshisi bo'la olmasdi.
Abutolib xayrlashayotgan vaqtimizda so'radi:
– Rasul, uyimga telefon o'tkazishga yordam bera olasanmi?
– Telefonni nima qilasiz? Yozuv stolidan, krovatdan foydalanmayotgan odamga telefonning nima keragi bor?
– Telefon orqali ba'zan Moskvadagi Nikolay Tixonovga, ba'zan jamoa xo'jaligi raisimizga surnay chalib berardim. Axir, raisimiz mening tirik ekanimni va surnayim hamon qadim navolarni kuylayotganini bilib turishi kerak. Surnayimning navosini telefon orqali tinglagan raisimiz shahardagi uyimda ham tog'larning muattar isi va ohangi taralayotganini bilardi.
– Abutolib, tog'ning muattar havosiga to'yingan sizning kuylaringiz telefonsiz ham Moskvaga, tug'ilgan ovulingizga, Dog'istonning boshqa ovullariga, dunyoning barcha joylariga uchib boradi. Chunki kuylaringiz tog'lardan ham baland uchadi.
Asror MO'MIN tarjimasi.