yoxud “pogonsiz general” ibratlari
Mamlakatimizda el-yurt manfaatlari yo'lida fidoyilik ko'rsatib, insonlarga yuksak ibrat namunasi bo'lib kelayotgan xalqparvar insonlar ko'pchilikni tashkil qiladi.
Qosimjon So'piyev — istiqlolga qadar va istiqlolning ilk yillarida radio va televidenieda eng o'tkir, eng dolzarb umummilliy, ijtimoiy, ma'naviy-ma'rifiy muammolar va ularning yechimlarini yoritib, xalqimiz va ko'psonli tomoshabinlarning e'tiborini qozongan, radio-televideniening otaxon, fidoyi jurnalistlaridan biri.
Otaxonning turishlari shahdam, yuz-ko'zlaridan qat'iyat yog'iladi. Bugungi kunda O'zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan navbatdagi tashabbus, ya'ni “Harbiy xizmatchilarning (xodimlarning) va ular oila a'zolarining davlat pensiya ta'minoti to'g'risida”gi Qonun Senatning yalpi majlisida muhokama qilinib, ma'qullanganligidan g'oyat mamnun ekanliklarini bildirdilar. Haqiqatan ham, ushbu qonunga ko'ra, uzoq yillar davomida halol xizmat qilgan harbiy xizmatchilar ijtimoiy rag'batlantiriladi. Masalan, kalendar hisobida 30 yildan ortiq xizmat qilgan shaxslar uchun pensiyani hisoblashning eng yuqori miqdori 75 foizdan 100 foizgacha oshiriladi. Muhimi, mazkur ijtimoiy kafolatlar faqat kelgusida pensiyaga chiqadigan harbiy xizmatchilarga emas, balki bugungi kunda pensiya olayotgan, kalendar hisobida 30 yildan ortiq xizmat qilgan harbiy xizmatchilar, xodimlar va ularning oila a'zolariga ham tatbiq etiladi.
— Pensiyalar 100 foizga oshgandan keyin vatanparvarlik ham oshishi kerak-da. Hammasi risoladagidek bo'lishi, yurtda yashayotgan keksa faxriylar qalban vatanparvar, millatparvar bo'lishlari lozim, — deydilar yana faxriy jurnalistimiz.
Otaxon davlatimiz rahbariyatining ushbu e'tibori va e'tirofidan ruhlanib, bundan keyingi tadbirlarda ham tajribali jurnalist, ham faol nuroniy sifatida tizimdagi islohotlarga astoydil hissa qo'shish, yangi loyihalarini taqdim etishga tayyor ekanliklarini ma'lum qildilar.
Ustoz jurnalist haqida maqola tayyorlash maqsadida yakshanba kuni u kishi bilan ko'rishdik. U insondagi kamtarlik, samimiylik dastlabki lahzalardayoq e'tiborimni tortdi.
Qosimjon So'piyev bilan suhbatimiz meni sobiq ittifoq davri hamda O'zbekiston davlat mustaqilligining ilk yillari sari boshladi.
Aslida mustaqillikning oson qo'lga kiritilmaganligini o'tmish saboqlaridan yaxshi anglaymiz. Bu haqda tajribali jurnalist Qosimjon So'piyevning o'z hikoyalari bor. U kishi sobiq ittifoq armiyasidagi millatchilik, ayirmachilik kabi holatlar ko'plab o'zbekistonlik yigitlarning hayotlariga zomin bo'lganini, ularning murdalari solingan tobutlar ustida ota-ona, yaqinlarining bag'ri qon bo'lganini afsus-nadomat bilan esladi. O'sha kezlarda Qosimjon So'piyev muallifligida tasvirga olinib, efirga uzatiluvchi “Oy borib, omon qaytmagan bolam” ko'rsatuvi ota-yu onalarning ana shunday achchiq faryodlaridan hikoya qilardi. Qosimjon aka afg'on urushi, undan nogiron bo'lib qaytgan yurtdoshlari, ta'bir joiz bo'lsa, quroldoshlariga astoydil yordam qilardi. Avvalo, bu uning insoniylik burchi, ikkinchidan, u ham afg'on urushi qatnashchisi, baynalmilal jangchi edi.
— Afg'on tuprog'ida askarlar bir burda non uchun halok bo'lib ketgan paytlar bo'lgan, — deya eslaydi otaxon. — “Mardlar qo'riqlaydi Vatanni”, “Vatanimga xizmat qilaman!”, “Vatanparvar” kabi ko'rsatuvlar o'z-o'zidan dunyoga kelmagan. Ularning o'z yaralish tarixi bor, albatta. Faoliyatim davomida rahmatli Ro'zmat Madatov, Soyibjon Rahmonov kabi ustozlarimiz bilan ushbu ko'rsatuvlarni yo'lga qo'yganimiz, xalqimizning sevimli, intiqib kutadigan tele-loyihalariga aylantirganimiz yodimda…
Otaxon jurnalistning “Karvon” nomli ko'p qismli, “Oqqushlar” nomli badiiy-publitsistik filmlari, “Botma, quyosh” nomli badiiy-hujjatli filmi, “Sho'raviy” nomli hujjatli filmi Turkiya, Rossiya, Malayziya, Belarus, Ukraina kabi davlatlarda o'tkazilgan xalqaro badiiy hujjatli kinofestivallarning sovrindori bo'lib, o'zbek xalqi, o'zbek o'g'lonlarining chinakam vatanparlik fazilatlarini dunyoga namoyish etgan. Ushbu filmlar o'zbek, rus, ingliz, arab, fors va yevropa tillariga tarjima qilinib, qator mamlakatlarda namoyish qilingan.
O'zbekistonlik askarlarning ayanchli holati mamlakatda turli e'tirozlarni keltirib chiqara boshlagan bir vaqtda Qosimjon So'piyev davlat topshirig'iga asosan, holatni o'rganish bo'yicha komissiya tarkibida Moskvaga boradi. Harbiy qismlarda holat juda ayanchli ekaniga guvoh bo'lib, yurtga qaytayotganida, aynan ular uchib kelayotgan samolyotda uch nafar o'zbek askarining tobutga joylangan murdasi ham borligidan xabar topadi. Samolyot Toshkentga qo'nganda, kechiktirmay videolavhaga kirishadi. Hodisa bo'yicha ko'rsatuv tayyorlaydi, biroq uni tele-efirda uzatishga ruxsat berishmaydi. Shunday bo'lsa-da, u radiodan o'zi kabi fidoyi bir jurnalist hamkori bilan birga radiomaterial tayyorlaydi. Ammo uni efirga uzatish uchun ham o'sha davrdagi “TURKVO”dan ruxsat olish so'raladi. Ruxsat olgani borganida, mas'ul mayorning ham “afg'onchi” ekani ma'lum bo'ladi. Sobiq “quroldoshlar” jangu jadallarni eslashadi. Keyin o'sha harbiy xizmatchi Qosimjon So'piyevga materialni e'lon qilish mumkinligi bo'yicha xulosa berib, muhr bosadi. Shundan keyin “Oshkoralik” nomli ikki soatli radiolavha efirga uzatiladi. Mamlakatda kutilmagan shov-shuv yuzaga keladi. Keyin esa… radioeshittirishni tayyorlagan “qahramon”lar ishdan bo'shatiladi.
Oradan uch kun o'tgach, mamlakat miqyosidagi plenum bo'lib o'tadi. Unda Oshkoralik qo'mitasi raisi, shoir va adib Erkin Vohidov nutq so'zlaydi. “Biz mamlakatni mustaqil qilibmizu armiyani mustaqil qilmabmiz. Shu narsa yodimizdan ko'tarilibdi. Bolalarini 17-18 yil boqib, el-yurt xizmatiga safarbar qilgan onalarning gunohi nima edi?!” — deydi u o'z nutqida.
— Shu voqeadan so'ng bizni qaytadan ishga chaqirib, ulkan ishonch bildirildi, endi poligonlarda ishlaysanlar, deyishdi, — deya eslaydi Qosimjon So'piyev. — Uch kundan keyin esa O'zbekiston armiyasi mustaqil bo'ldi. Menga haligacha xatlar keladi. Chunki o'sha vaqtlarda bedarak ketgan askarlar bor edi. Afsuski, ularning taqdirlari haligacha noma'lum qolgan.
Qosimjon ota tinib-tinchimas odam. Belarus mamlakatida katta bir maydonga Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Sobiq ittifoq qahramoni G'ulom Yoqubov nomi berildi. Otaxon elchixonalar bilan hamkorlikda ishlamaydimi, darrov o'rganish ishlariga kirishadi. Qahramon tarixiga oid film yaratadi. Tafsilotlar esa g'aroyib. Qarangki, bir oilada nabira bug'doy rangda tug'ilibdi. Buni ko'rgan erkak ayolini xiyonatda ayblaydi. Ayol esa bunday emasligini aytadi. Keyin ular Germaniya davlatiga borib, tekshiruvdan o'tadilar. Aniqlanadiki, avvalgi ajdodi Markaziy Osiyolik bo'lgan. Bobo — yurtdoshimiz, qahramon G'ulom Yoqubov bo'lib chiqadi. Qaytanga ular, ayniqsa, nabira bundan quvonadi. “Men qahramonning nabirasiman!” — deya faxrlanadi.
— Qarangki, qon tortgan joyga jon ham tortarkan, — deydi Qosimjon ota So'piyev. — Bugun Belarus tuproqlarida qanchalab o'zbekistonlik jangchilarning muborak xoki yotibdi. Bularning barchasi bizdan xulosa chiqarishni talab qiladi.
Jurnalist otaxonning eng ulug' va eng aziz bayram hisoblangan mustaqillik ayyomi tantanalariga oid bir-biridan qiziqarli va mazmunli tele-materiallarni tayyorlab, xalqimizga manzur qilganligi tahsinga sazovordir. Ayniqsa, Andijon viloyatining “Navoiy” bog'idagi ulkan Semurg' qushi haykali fonida bo'lib o'tadigan mustaqillik bayrami shodiyonalarini butun mamlakat bo'ylab namoyish etishda Qosimjon So'piyevning ulkan xizmatlari bor.
O'zbekiston Kinoarboblari ijodiy uyushmasi, O'zbekiston jurnalistlari ijodiy uyushmasi a'zosi, muharrir Qosimjon So'piyev 1956 yil 30 aprelda Andijon viloyatining Asaka tumanida tug'ilgan. Otaxon bu yil 70 yoshga to'ldilar.
— Nuroniy degani pensiyaga chiqib, Hajga borib kelib, oppoq soqolini ko'ksiga tushirib, oq yaktakda to'rida o'tirishi kerak, degani emas faqat. Balki yanada fidoyilik ko'rsatishi, yosh avlodni o'z ortidan ergashtirishi kerak, — deydi otaxon kuyunchaklik bilan. — Mana, endi ijod, izlanish, el-yurt koriga yarash vaqti keldi. Keksaydim deyishga haqqimiz yo'q. Bugun nuroniylar jamiyatimizning barcha sohalarida o'z faolligini ko'rsatmoqda. El-yurt farovonligi uchun qo'lni qo'lga berib, joylarda oqsoqollar kengashlari, onaxonlar, buvijonlar maktablari o'zlarining innovatsion loyihalari bilan chiqib, yoshlarni ilmli, ziyoli va saodatli etib tarbiyalash yo'lida kamarbasta bo'lishimiz kerak.
Qosimjon So'piyev haqida hikoya qilganlarimiz daryodan bir irmoq. Hali matnga aylantirilmagan audioyozuvlar turibdi. O'zbekiston xalq yozuvchisi Xudoyberdi To'xtaboyev Qosimjon So'piyevning fidoyiligi, jur'ati-yu jasorati, haqiqat va adolat, ma'rifat yo'lida amalga oshirgan ishlarini baholar ekan, “Siz pogonsiz generalsiz!” — degan ekan.
Bir so'z bilan aytish mumkinki, Qosimjon So'piyevdek fidoyi, el-yurt koriga kamarbasta insonlarning ibratli umr yo'li, hayotiy saboqlari yoshlar uchun ma'rifat mayog'iga aylanadi. Qosimjon So'piyevdan ibrat saboqlarini olgan shogirdlari ham bugun nafaqat mamlakatimiz, balki jahonning turli davlatlarida faoliyat yuritib, o'zbekning dong'ini dunyoga taratmoqdalar.
Bahodir Valiyev.