Olamda yuz beradigan hodisalar, insonlardagi favqulodda iste'dod va g'ayritabiiy kuch, odatda, tabiiy qonuniyatlar bilan o'lchanadi. Biroq shunisi ham borki, ba'zan g'ayritabiiy kuch omillari inson ongi ilg'ay olmaydigan holatlar bilan ham izohlanadi va buni “ilohiy kuch” deb atashadi. Insonga berilgan fikr yuritish ne'mati uni hamisha tafakkur qilishga, yangi bilimlar sari intilishga chorlaydi.
Aslida, insonning Yaratganga bo'lgan iymoni, Uning hikmatiga ishonchi va hayotini ezgulik asosida qurishga intilishida ilohiy kuchga bo'lgan ishonchi namoyon bo'ladi. Bu kuch insonni yomonlikdan qaytaradi, sabr-qanoat, adolat, mehr-oqibatga chorlaydi. Qur'oni karimda insonga aql va tafakkur qilish ne'mati berilgani va insonlar hamisha fikr yuritishi, olamni anglashga intilishi zarur ekanligi bir necha bor takrorlanadi. Tafakkur orqali inson bilim oladi, ixtiro qiladi, jamiyatni rivojlantiradi.
Insoniyat tarixida o'tgan buyuk siymolar ana shu ikki mezonga tayanib ish ko'rishgan. Ulardan biri sohibqiron Amir Temurning davlatchilik tajribasi, ilmga munosabati va ma'naviy qadriyatlarga tayanishi ilohiy kuch va inson tafakkuri uyg'unligini anglash uchun muhim tarixiy misoldir. Amir Temur o'z davrining musulmon hukmdori sifatida har qanday muvaffaqiyatni faqat inson kuchiga emas, balki Allohning irodasi va marhamatiga ham bog'liq, deb bilgan. Tarixiy manbalarda u g'alabalari uchun shukr qilgani, xayr-saxovat ishlarini qo'llab-quvvatlagani, masjid, madrasa va maqbaralar qurilishiga e'tibor qaratgani qayd etiladi. Amir Temurning buyukligi faqat sarkardaligida emas, balki strategik tafakkurida ham namoyon bo'lgan. Uning qarorlari ko'pincha aniq hisob-kitob, tajriba, kuzatuv va uzoqni ko'ra bilish qobiliyati asosiga qurilgan.
Insoniyat tarixidgi yana bir qomusiy olim va rassom Leonardo da Vinchi hayoti va ijodi ham inson tafakkuri kengliklarini namoyish etishga misoldir. U koinot tartibi, tabiat qonunlari va yaratilish sirlarini anglashga intiladi. Bu nuqtai nazardan qaralganda, Leonardo da Vinchi merosi ilohiy kuch va inson tafakkuri o'rtasidagi munosabat haqida chuqur mulohaza qilish imkonini beradi. Leonardo da Vinchi uchun ilm va san'at bir-biridan ajralmas edi. U inson tanasini o'rgandi, qushlarning parvozini kuzatdi, suv harakatini tahlil qildi, osmon jismlariga qiziqdi. Bu izlanishlarning barchasi tabiatdagi qonunlarni anglashga qaratilgan edi. Leonardo da Vinchi misolida yuksak tafakkur insonni tabiat va koinot qonunlarini anglash sari yetaklashi mumkinligini ko'rish mumkin.
Ma'naviyatsiz ilm insonni maqsadsizlikka olib borishi mumkin bo'lganidek, ilmsiz e'tiqod ham turli noto'g'ri talqinlarga sabab bo'lishi ehtimoldan xoli emas. Shuning uchun ham har bir inson yuksak ma'naviyat, chuqur bilim va mustaqil tafakkurni uyg'un rivojlantirishi zarur.
Kushodbek Usmonov.