jahonda va O'zbekistonda vaziyat qanday?
Iqlim o'zgarishi, cho'llanish, yashil maydonlarning qisqarishi global muammolardan bo'lib turibdi. Bu odatdagi muammoli vaziyatlardan farqli ravishda umumjahon miqyosida chora-tadbirlarni darhol amalga oshirishni talab qilmoqda.
Mazkur ekologik muammolarga muvofiq yechim topish maqsadida 17 iyun sanasi dunyo miqyosida Butunjahon cho'llanish va qurg'oqchilikka qarshi kurash kuni sifatida belgilangan. Bugungi kunda cho'llanish faqat sahro hududlarining kengayishi emas, balki oziq-ovqat xavfsizligi, suv ta'minoti va aholi salomatligiga tahdid solayotgan global muammo sifatida qaralmoqda. Mutaxassislarning qayd etishicha, qurg'oqchilik va cho'llanishning asosiy sabablari qatoriga iqlim o'zgarishi, suv resurslaridan samarasiz foydalanish, o'rmonlarning qisqarishi, yerlarning ortiqcha ishlatilishi hamda yaylovlardan me'yoridan ortiq foydalanish kiradi.
So'nggi yillarda dunyoning ko'plab hududlarida qurg'oqchilik kuchayib, millionlab insonlarning turmush tarziga salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. BMT ma'lumotlariga ko'ra, quruq hududlar Yer yuzasining uchdan bir qismidan ortig'ini egallaydi. Ayrim hisob-kitoblarga ko'ra, har yili qariyb bir million kvadrat kilometr unumdor yer degradatsiyaga uchramoqda. Bu esa qishloq xo'jaligi, suv zaxiralari va biologik xilma-xillikka salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. O'zbekiston uchun ham mazkur masala dolzarb hisoblanadi. Ayniqsa, Orol dengizi fojiasidan keyin yuzaga kelgan Orolqum hududi Markaziy Osiyodagi eng yirik ekologik muammolardan biriga aylandi. Shamol orqali tarqalayotgan tuz va chang nafaqat atrof-muhitga, balki aholi salomatligiga ham salbiy ta'sir ko'rsatmoqda. Shu bois, so'nggi yillarda qurigan dengiz tubida saksovul va boshqa cho'l o'simliklarini ekish ishlari amalga oshirilmoqda. Bunday yashil qoplama tuproq eroziyasini kamaytirish va chang ko'chishining oldini olishga xizmat qilmoqda.
Mutaxassislar O'zbekistonda haroratning oshishi va suv tanqisligi xavfi kuchayib borayotganini ta'kidlamoqda. Ayrim tadqiqotlarda mamlakatda o'rtacha harorat global ko'rsatkichdan tezroq sur'atlarda ortayotgani qayd etilgan. Bu esa qurg'oqchilik xavfini yanada kuchaytiradi. Jahon tajribasida qurg'oqchilikka qarshi kurashning bir necha samarali usullari mavjud. Ulardan biri “yashil shaharlar” konsepsiyasidir. Masalan, ayrim Yevropa shaharlarida daraxtzorlar maydoni kengaytirilmoqda, tom va devorlarda yashil qoplamalar barpo etilmoqda, yomg'ir suvlarini yig'ish tizimlari joriy qilinmoqda. Natijada, shaharlardagi issiqlik darajasi pasayib, havoning sifati yaxshilanmoqda. Iqlim o'zgarishining ta'siri ayrim mamlakatlarda kundalik hayot tarzini ham o'zgartirib yubormoqda. Masalan, Avstraliyaning mashhur Coober Pedy shaharchasida aholi jazirama issiqdan saqlanish uchun yerosti turar joylarida istiqomat qiladi. Yoz oylarida havo harorati 45-50 darajagacha ko'tarilishi mumkinligi sababli, yerosti inshootlari qulay yashash muhitini yaratadi. Bu holat iqlim o'zgarishiga moslashishning noodatiy namunalaridan biri sifatida ko'riladi.
Shuni alohida ta'kidlash kerak, qurg'oqchilik va cho'llanishga qarshi kurash faqat hukumatlarning vazifasi emas. Suvdan oqilona foydalanish, daraxt ekish, yashil hududlarni asrash va ekologik madaniyatni oshirish har bir fuqaroning mas'uliyatidir. Chunki bugun tabiatni asrash yo'lida qilingan har bir sa'y-harakat ertangi avlodning yashash sharoitiga bevosita ta'sir ko'rsatadi.
Umidjon Eshpo'latov.