Ulg'aygan so'zlar
So'z bamisoli tirik jondek hayot kechirar ekan. Unda ham tug'ilish, kamol topish, qarib zavolga yuz tutish bor ekan.
Umr davomida inson necha qayta o'zgaradi. Bolalikda bir, yigitlikda o'zga, ulug' yoshga yetganda yana boshqa qiyofa kasb etadi. Dunyo kezib ba'zan o'z yurtiga boshqa odam bo'lib qaytadi. So'zning ham o'z qismati, tarjimai holi bo'larkan. Goh uzoq-yaqin ellarda makon tutib, tamoman boshqa ma'no olib yurtga qaytar ekan.
Tilimizda istak, xohishni anglatuvchi iroda so'zi bor. Bir piyola suv ichishni iroda qildim, desak, aslida xato bo'lmaydi. Lekin biz shunday demaymiz. Chunki bu so'z istak ma'nosidan o'sib qalb qudratini, inson tabiatidagi mustahkamlik, qat'iyatni anglatuvchi atamaga aylanibdi. Irodali inson endi xohish egasi emas, balki o'z xohishini boshqara olgan, kerak bo'lsa, ko'ngilning hoyu-havaslariga qarshi tura oladigan insondir. So'z asl ma'nosidan uzoqlashmagan holda ulg'ayib, bo'yiga bo'y, ko'rkiga ko'rk qo'shilibdi.
Lekin shunday so'zlar borki, vaqt ularni tanib bo'lmas darajada o'zgartirib yuborgan, asl ma'nodan deyarli nishon qolmagan.
Yod etmas emish kishini g'urbatda kishi,
Shod etmas emish ko'ngulni mehnatda kishi.
Bu — Mirzo Boburning faryodi. Mehnat so'ziga e'tibor bering. Aslida azob-uqubatni bildirgan bu so'zga zamon tamoman ters mazmun bag'ishladi, baxt-saodat omiliga, shon-sharaf ishiga aylantirdi, qonun bilan huquqiy maqom berdi.
Qaro ko'zum, kelu mardumlig' emdi fan qilg'il,
Ko'zum qarosida mardum kibi vatan qilg'il.
Hazrat Navoiyning mashhuri olam bo'lgan bu shohbaytidagi har uch o'zak so'z — mardum, fan, vatan bizning zamonga kelib ulg'aygan, kamol topgan, asl ma'no qobig'larini yorib chiqib, yangi miqyosga ko'tarilgan atamalardir.
Mardum — inson. Fan qilmoq — ayon qilmoq, namoyon etmoq, bildirmoq. Mardumning yana bir mazmuni ko'zning gavhari. Baytning ma'nosi — bilsangiz ham yana qaytaray — ey, qora ko'zligim, kel, bir insoniylik ko'rsatginu ko'zim qorasida gavhar bo'lib joylashgin. Qora ko'z va ko'z qorasi, mardumning ikki ma'nosi, shakl va mazmunning go'zal va olijanobligi baytni she'riyatning arshiga ko'tarib qo'ygan.
Mardum so'zining ko'z gavhari ma'nosi bugun unut bo'ldi. Uning inson ma'nosi esa xalq tushunchasiga aylandi. So'z keng miqyosga chiqdi, jo'ngina qilib aytadigan bo'lsak, o'zidan ko'paydi.
“Fan” so'zining bugungi kamoloti hayratlidir. Uning hunar, san'at ma'nolari ham, fan qilmoq shakli ham endi yo'q. Fan bugun bilimlar majmuiga, ilmiy tafakkurning umumlashma nomiga aylandi.
Baytning yana bir o'zak so'zi — vatan. Bu yerda u joy, maskanni anglatadi.
Hozirda ham uy qurgan, joy sotib olgan odamni biz vatanli bo'ldi, deymiz. Lekin mening vatanim falon ko'cha, falon xonadon, deb aytmaymiz. Hovlisini sotgan odam, men vatanimni sotdim, demaydi. Shunday deb ko'rsin-chi?!
Bugungi inson ongida Vatan muqaddas tushunchaga aylandi. Millat uchun u — mamlakat, insoniyat uchun Kurrai Zamin qadar yuksaldi.
Moskva, Tokio shaharlarida buyuk bobomiz haykallari ochilarkan, o'sha mo''tabar izdihomda turib hazratning bu o'lmas baytlarini xayolda takrorlagan edim. Qarangki, ustoz Navoiy o'zlari o'zbek xalqi uchun vatan timsoliga aylanibdilar!
Erkin Vohidov,
O'zbekiston Qahramoni,
O'zbekiston xalq shoiri.