“Bir qop un, ichida ustun” degan topishmoqning javobini bilasizmi? Albatta, bu — bolaligimizdagi sevimli mevamiz jiydadir. Bolaligida kech kuz yoki qish faslida qishloqda yashaydigan bobo-buvilarinikiga mehmonga borganlar juda yaxshi biladi uning totini. Uzun, sovuq qish kechalarida, issiq tanchaga oyoqlarini solib, quroq dasturxonga to'kib qo'yilgan o'rik, olcha turshaklari bilan birgalikda jiydani ham shimib, ertaklar tinglaganlar yaxshi eslaydi. Avvallari qishloqlarda har bir uyda bir yoki ikki tup jiyda daraxti bo'lar, kech kuzda mevasi qoqib olinib, quritilib, boshqa mevalarning turshaklari bilan birga qutilarga solib qo'yilardi. Qish kechalari uzun-uzun hangoma paytlarida turshak, jiyda shimib, choy ichib o'tirilardi. Keyingi paytlarda bu mevaga e'tibor kamaydimi, borgan sari taomnomadan chiqib ketmoqda. O'ziga yarasha ta'mga ega bu mevaning foydali xususiyatlari bisyor, albatta. Uning bo'y o'stirishi, ichketarni davolashi haqida kayvoni momolar allaqachonlardan beri gapirishadi.
Jiyda — jiydadoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta bo'lib, Janubiy Yevropa, Markaziy va Sharqiy Osiyo, Shimoliy Amerikada o'sadigan 40 ga yaqin turga ega. O'rta Osiyo, xususan, O'zbekistonda uning qarg'a jiyda, tikanak jiyda, non jiyda turlari bor. Guli sariq, xushbo'y, efir moyli, mevasi unsimon, tarkibida qand, oqsil, kislota, vitaminlar bor. Shuningdek, vitamin S, vitamin V1, vitamin V2, temir, mis, fosfor, magniy, kalsiy, kaliy borligi aniqlangan. Tabobatda oshqozon-ichak faoliyatini davolashda ishlatiladi. Yog'ochidan turli buyumlar yasaladi. Parfyumeriya sanoatida gulidan efir moyi olinadi. Jiyda suvsizlikka chidamli, yer osti suvlari yuza, sho'r tuproqli yerlarda ham o'saveradi. Danagidan, ildiz bachkisidan va qalamchalaridan ko'payadi. 3-5 yilda hosilga kiradi. May-iyun oyida gullaydi, mevasi sentyabr-oktyabr oyida pishadi. Bir tupi 50 kilogacha hosil beradi. 60-80 yil yashaydi. Tuproqni azot bilan boyitadi. Ozuqaviy quvvati 34 kilokaloriyani tashkil etadi. Yurak-qon tomir kasalliklari, insult, infarktning oldini olishda, shuningdek, uyqu, asab tizimini tinchlantirishda ham foydalaniladi.
Uning yangi mevasi turli pishiriqlar, desertda ishlatiladi, shuningdek, murabbo va jemlar tayyorlash mumkin. Jiyda xalq tabobatida keng qo'llaniladi. Uning mevasi, guli, bargi, novda, hatto po'stloqlari ham darmondorilar tarkibida ishlatiladi. Mevasining damlamasidan ovqat hazm qilishda, gulidan og'izni chayishda, barglaridan radikulit, padagrani davolashda keng foydalaniladi. Mevasi bavosilni davolashda foyda beradi. Po'stlog'i qon ketishini to'xtatish xususiyatiga ega.
Asolat AHMADQULOVA tayyorladi.